Қазақтың әскери атаулары (Түрік Шежіресінен алынды)

Қазақ және басқада Түркі-Ғұннан тараған халықтарда мынандай әскери атаулар істетілінген, таңданыс тудыратыны неше ғасырлар, мың жылдар өтседе бұл атаулардың күні бүгінге дейін Қазақ жадында сақталуы мен қолданыста болуында. Төменде сол атаулар берілді.

Бұл мәліметтер «Түрік Шежіресін» (1838-жылғы Лондон нұсқасы) негіз ете жазылды, бұл «Түрік Шежіресінің» иесі Шыңғысханның үлкен баласы Жошыдан тараған бел ұрпағы Әбілғазы Бахадүр, ол Хиуа Хандығының Ханы болған. «Түрік Шежіресінің» әуелгі нұсқасы 1663 жылы Әбілғазы жағынан жазылған. Еңбек алғаш рет француз тіліне 1726 жылы аударылса, кейін ағылшын және орыс тілдеріне аударылған.

Ерте заманда Оғыз Хан барлық әскерлерін жинап жетіге бөледі, осы жеті топтың атаулары жеке-жеке мына ретпен келген:

1. Құрауыл: бірінші топ - ең алдында жүретін бірінші бөлімі. Бұл топ әскердің ең алдыңғы қорғаныс әрі шабуылшы шебі болған. Түріктер бұл топты «Құрауыл» деп атаса, Моғолдар (Мұңғолдар) «Болжоңғар» деп атаған дейді Әбілғазы Бахадүр «Түрік Шежіресінде». Олар құрамалар болып, ең алдымен ұрысқа кіріп шайқас дәмін татады әрі қырғынға көп ұшырайтында осылар. Аты айтып тұрғандай олар әр-түрлі құрама топтардан құралған.

2. Ерауыл (немесе Мұнқолай) : екінші топ - Түріктер бұл қосынды «Ерауыл» (ерген топ) және «Мұнқұлай» деп атаса, Моғолдар (Мұңғолдар) «Бороңғар» деп атаған дейді Әбілғазы Бахадүр. Олар алдағы «Құрауыл» тобының артынан мәлім аралық-қашықтық қалдыра еріп отырады, бұл бөлімнің басты рөлі барлық қосындар арасындағы байланысты жандандыру болған. Ал араптар бұл топты «Мүкдүмт-ил-жиш» деп атайды, себебі бұл топқа қосындағы ең батыр жігіттер ұйыстырылған деп жалғастырады еңбек иесі. Бұл қосын «Құрауылдың» артын аңдап еріп отыратындықтан «Ерауыл» немесе «Ерген топ» аталған.

3. Оңқол: үшінші топ - жалпы қосынның оң жақ бөліміне орналасқан. Олар алдынғы екінші топ «Ерауылдан» садақ жебесі жетер арақашықтық яғни жебе ұшырым шалғайлық сақтап отырады. Бұл топты Түріктер «Оң-қол» деп атаса, Моғолдар (Мұңғолдар) «Оңғар» деп атайтын, Арапша «Йүменә» делінген.

4. Солқол: төртінші топ - жалпы қосынның сол жақ бөліміне тұрақтасқан яғни «Оңқолдың» қарсы жағына орналасқан. Түріктер бұл қосынды «Олқол» десе, Моғолдар (Мұңғолдар) «Жоңғар» деп атайтын. «Оңқол» мен «Солқол» орталық бөлімнен тең аралық сақтап жайғасқан, осы ретпен жүреді.

5. Жасауыл: бесінші топ - жалпы қосынның қақ ортасына орналасып, «Қол» деп аталған. Олар «Оңқол» мен «Солқол» екі топтың арасында қимыл жасап, қозғалыс алып барады. «Жасауыл» қосынның қолбасы ұрыста өзінің орнын осы арадан ауытқытпай сақтап, бұйрығын осы екі арада атқарады. Бұл қосын Түрік тілінде «Жасауыл» делінсе, Арапша «Қалыб-әл-жәйш» делінген.

6. Шаңдауыл: алтыншы топ - алдынғы «Қол» тобынан белгілі аралық сақтап орналасқан, яғни олар «Қол» қосынының ат тұяғынан шыққан шаңына жетеқабыл қашықтықта еріп жүруі керек. Бұл қосын Түрік тілінде «Шаңдауыл (Шаңды-ауыл)» делінсе, Арапша «Сәкех» делінген. Кейде Түріктер бұл топты «Оқшы» деп атаса, Моғолдар (Мұңғолдар) «Оқжоңғар» деп атайтын.

7. Бұқтырма: жетінші топ - «Шаңдауыл» қосынына оң-солға бөлінбей жинақы түрде еріп отыратын қосын. Олар жаулар «Шаңдауыл» қосынының ат тұяғынан шыққан шаңды көре алмайтындай аралық тастай бұға еріп отырады. Түріктер бұл топ қосынды «Бұқтырма», Моғолдар (Мұңғолдар) «Басоңғар», Парыстар «Күменгәх» деп атайтын еді, ал Арап тілінде қалай аталғаны анық емес, олар бұл топқа ат қоймаған сияқты. Парыстар осы тектес қосын-армия әскери түзімдерін Татарлардан (Түрік-Моғолдардан) алған. Аты айтып тұрғандай «Бұқтырма» жалпы қосынның ең артынан бұғып жасырына еріп жүретін қосын.

Бұл ертедегі әскери атаулар көне замандағы Түрік-Мұңғол ел-ұлыс-рулары жорықтарында істетілген. Қызығарлығы бұл атаулардың Түрікшесі қазіргі Қазақтар арасына әлі қүнге дейін қолданыста, бұл Қазақтардың олармен тіке мұрагерілік жалғастырушы байланыста екенін тіптіде анықтай түседі. Әбілғазы осы «Түрік Шежіресінде» Шыңғысхан Моғолдарымен Найман Ханның Наймандары арасында болған ұрыс дәл осы әскери бөліс тәртібі бойынша жүргізілгенін айтады, қатысты уақиға аса анық түрде былай суреттелген, үзінді:

"..... Қозы (Көксауыл батыр) батырдың бұл сөзін естіген Найман Ханы қатты ұялып, өздерінің ұрыс айласын күшінен қалдырады да, кері шегіс жасап ұрысудың орнына қарсы соғысқа дайндалады. Ханзада Төле Темұшынның (Теміршін) «Болжоңғар (Құрауыл)» немесе алдынғы қорғаныс қосынымен жетіп келіп, Наймандарға шабуылдай бастайды, Найманның бұл бөлімі жеңіледі, артынша Найман «Құрауылына» көмекке Қозы батыр Найман Ханның «Бороңғар (Ерауыл)» қосынымен жетеді, ал олар Құбылай мен Жебе Ноян бастаған «Мұнқұлай яғни Ерауыл» қосысынымен қылыш айқастырып, екі жақ ұрыста тең түседі, қос жақтанда өте көп сандағы адам өледі. Осы кезде Темұшынның «Қол (Жасауыл)» қосыны немесе негізгі қосынымен келеді, тағыда оған ілесе «Оңқол» және «Солқол» қосынды бастап Шағатай мен Өгедей келіп шайқасқа араласады. Ал Жошы болса «Әсүбех (әсүбе)» немесе запас қосынмен Моғол қосынының арт және жан тұстарын қорғап келе жатқан. Құрашар Ноян (Шыңғысхамен бір аталас, Әмір Темірдің арғы ұлы атасы) ерекше батырлық танытып Найман Ханға қарсы аса сәтті ұрыс айлаларын іске асырады. Дәл осы кезде, Темұшын өзінің армиясындағы асқан жаужүрек батырларымен басын бәй тіге қанды шайқас  майданына бас қойып, бар жан-тәнімен ұрыс салады, ол Найман Ханға қарсы бората аса сәтті соққылар жүргізеді. Темұшынның барынша құлшынсты шайқасынан соң, Найман Ханы ауыр жараланып, денесінен қан көп кетеді де атының жалын құшып салбырап қалады, Найман Ханды бектері қорғаштап атын жетектей жақын арадағы тауға алып кетеді, Хан сол арада бұл дүниеге қош айтады ..... ".

Осы іспеттес әскери бөлістер Әбілғазының айтуынша Алтын Ордамен Әмір Темір арасында болған аса зор ұрыстардада істетілінген. Мәселен оны Әбілғазы былай сүреттейді:

"..... Сол алапат ұрыстан соң Бахрен Ұғылы Байдың денесі оның руындағы сап қаракөк болат сауыт киген 700 жас жігіттің өлігімен жабылып қалған күйінде табылады, бұлар Ұғылы Байдай Ноянын қорғамақ болып жанын берген жігіттер-тұғын. Олардың барлығының мінген жылқыларының жалымен аяғына қитас (тау қодастың құйрығы, ұрыс айлаларының бірі, қитас аттың жүрген ізін білдірмеу үшін тағылады, ат аяғына байланған қитас ат ізін өшіріп отырады және аттың қай бағытта бет алғанын білдірмейтін рөлі бар) ілінген екен, осыдан-ақ бұл ұрыста оларда қаншалықты шығын болғанын мөлшерлей беруге болады. Сол күннен бастап Өзбек Хандарының әскери қанатындағы немесе құрындағы (әскер құрамасы немесе дұрбарыс) Бахрен тайпасының орны сол-қанатта (Солқолда) болып қалған, сол-қанат немесе сол-құр қосынды Моғолдар «Жоңғар» деп атаса, Түріктер «Сол-қол» деп атайтын еді. Бахрендер одан бұрын өздерінің туыстастары болған Қоңырат, Найман, Жалайыр және Үлешүн (Үйсін немесе Алшын) қатарлы тайпалармен оң қанат (Оңқол) әскер құрамында еді (оң жақты Моғолдар «Оңғар», Түріктер «Оңқол» дейтін). Бұл шайқас Бахрендердің жан санын аса көп дәрежеде кемітіп жібереді, одан бұрын Бахрендердің саны Қоңыраттар мен Наймандардың екі есесіндей көп болатын ..... ".

Әбілғазы осы әскери атауларды Әмір Темірдің ұрпағы болып келетін атақты ғалым Ұлықбектің жазған «Төрт Ұлыс Хандары (Тариқи-ұлұс Арбаға)» атты еңбектен алса керек. Сонымен бірге Әбілғазы бұл еңбекте Шыңғысқан және Моғол рулары Нұх пайғамбардың баласы Жапеттен туған Түріктің ұрпақтары дейды, «Жәмиғ Әл-Тарауиқтың» иесі Рәшід Ад-дін мен «Зафарнама» (18-ғасыр) атты еңбекте Язидта солай түсіндіреді, алайда 14-ғасырда жазылған «Тәрйқ Әл-ғұзйда» атты еңбекте Хамадұллах Қазуыни Моғолдар Түріктің баласы емес, ол Түріктің Мансақ деген інісінен тараған, Мансақты «Дыбақу Хан» деп те атайды, ол Ғұр жұртының атасы деп жалғастырады әрі Жоғарғы еңбектерде Ғұрлар Түріктің дұшпаны болып саналған.

Бұл еңбектерден осы тектес Қазақ халқының өткеніне-бүгініне қатысты тарихи деректерді көптеп жинақтауға болады. Тағы бір қызығарлығы бұл «Түрік Шежіресінде» басқа нұсқадағы «Түрік Шежіресінде» кездесе бермейтін осындай құнды деректер молынан табылады.


Пайдаланған еңбектер:

1. «Түрік Шежіресі» (1838 жылғы Лондон нұсқасы), Ж. Нұрсұлтан аудармасы.
2. «Жәмиғ Әл-Тарауиқтың», Рәшід Ад-дін.
3. «Зафарнама», Язид
4. «Тәрйқ Әл-ғұзйда», Хамадұллах Қазуыни
5. «Қазақшылүқ, Аса Тәуекел Серілік және Қазақтардың Қалыптасуы, Алаша Хан бөлімі», Жойплй.

Жолдас Нұрсұлтанұлы


Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз:


Сайтта мәтіннен қате таптыңыз ба? Мәтінді белгілеп, Ctrl+Enter пернелерін басыңыз!

Пікірлер (0)

Пікір қалдырыңыз


nationalgeographic.kz
Сертификат алу. Сертификат, алғыс хат пен диплом алу жөнінде мәлімет
ҰБТ(онлайн тест)