АДАМ ТАБИҒАТЫ

АДАМ ТАБИҒАТЫ Адам табиғаты туралы айтқанда, ең алдымен осы ішкі қайшылықты айналып өту мүмкін емес. Расында да, адам дүниеге келген сәттен бастап үмітпен өмір сүреді. Үміт – оның тірі екенінің, рухының өшпегенінің белгісі. Қанша соққы алса да, қанша әділетсіздік көрсе де, ішкі бір жарық отты сөндірмеуге тырысады. Бұл – әлсіздік емес, керісінше адамдықтың өзегі. Бірақ әр адам сол үмітті әртүрлі жолмен сақтайды. Бірі ақыл мен айланы паналайды, бірі күш пен өктемдікті тірек етеді, енді бірі өзін ақтау арқылы ғана өмірін жеңілдеткісі келеді. Мұның бәрі – адамның өзімен бетпе-бет келуден қашуы. Өйткені өз-өзіңе сұрақ қою – ең ауыр сынақ. Басқаға кінә тағу жеңіл, заманға, қоғамға, билікке сілтеу де оңай. Ал «мен не істедім, мен неге осылай ойладым, менің жауапкершілігім қай жерде?» деп сұрау – рухани батылдықты талап етеді. Ақиқаттың Алланың жолы екені де сондықтан. Ақиқат адамды жұбатпайды, ол алдымен сілкіндіреді. Ол өзіңді ақтамайды, керісінше өзіңді таразыға салуға мәжбүрлейді. Сол себепті ақиқаттан қашатындар көп. Ақиқат ауыр, бірақ емдейді. Ал өтірік пен өзін-өзі алдау жеңіл, бірақ іштей іріте береді. Өмірдің қай заманда да оңай болмағанын мойындау – ақиқатқа жақындаудың бір қадамы. Қиындықты тек сыртқы себептерден көру – адамды тұйыққа тірейді. Ал сол қиындықтың ішінде де өз үлесіңді, өз таңдауыңды көру – өсуге жол ашады. Жақсылықты қиындататын жүйелер, кедергілер, әділетсіз құрылымдар бар екені рас. Бірақ солардың бәрі адамның ішкі ниетін толық өлтіріп тастай алмайды. Егер өлтірсе, онда адам тек сылтаумен ғана өмір сүріп жүр деген сөз. Сондықтан ең үлкен күрес – билікпен де, қоғаммен де емес, өз ішіміздегі немқұрайдылықпен, өз-өзімізді ақтауға деген әдетпен күрес. Бұл күрес айқайсыз, көзге көрінбейді, бірақ ең ауыр соғыс та – осы. Мұны түсінген адам өзгеге қатал болмайды, бірақ өзіне де тым жеңіл қарамайды. Адам табиғаты туралы әңгімені Конфуций арқылы өрбіту – өте орынды әрі терең жол. Себебі Конфуций адамды абстрактілі ұғым ретінде емес, қоғамдағы тірі тұлға, қарым-қатынас иесі, жауапкершілік субъектісі ретінде қарастырды. Оның нақылдары – жүйелі философиялық трактаттан гөрі, өмірдің өзінен сүзілген моральдық айна іспетті. Конфуций үшін адам табиғаты біржақты «жақсы» немесе «жаман» деп кесіп айтуға келмейді. Ол адамды тәрбиеленетін, жетілетін, өз-өзін қалыптастыратын болмыс деп түсінді. Сол себепті оның ойында «табиғат» пен «тәрбие» бір-бірінен ажырамайды. Мысалы, Конфуцийдің мына сөзі бар: «Адамдар табиғаты жағынан бір-біріне жақын, бірақ әдеттері арқылы бір-бірінен алыстайды». Бұл нақылдың өзінен-ақ оның адам табиғатына көзқарасын көруге болады. Мұнда Конфуций адамды тумысынан қатігез немесе тумысынан ізгі деп бөлмейді. Барлығы шамалас бастау нүктеден шығады, ал айырмашылықты жасайтын — тәрбие, орта, таңдаулар. Яғни адам тағдыры алдын ала жазылып қоймаған, ол күн сайынғы әрекет арқылы қалыптасады. Конфуций үшін адам табиғатының өзегінде (жэнь) – адамгершілік, адамға деген ілтипат, жанашырлық жатыр. Бірақ бұл қасиет дайын күйінде берілмейді, оны тәрбиелеу керек. Ол үшін адам өз-өзімен үздіксіз жұмыс істеуі тиіс. Сондықтан ол жиі: «Өзің қаламайтынды басқаға жасама» деп қайталайды. Бұл жерде табиғи инстинкт емес, саналы тежелу, өзін-өзі бақылау маңызды. Демек, адам табиғаты - бақылаусыз қалса, оңай бұзылады; тәрбиемен ұсталып тұрса, биіктейді. Конфуцийдің тағы бір маңызды ойы: «Ізгі адам өзінен талап етеді, ұсақ адам өзгеден талап етеді». Бұл - кінәні өзгеден іздеу мәселесімен тікелей үндес. Конфуций адам табиғатының әлсіз тұсын дәл осы жерден көреді: жауапкершіліктен қашу, өзін ақтау, сыртқы себептерге сүйену. Оның ойынша, адам табиғатының кемелденуі - ішкі жауапкершілікті қабылдай алуымен өлшенеді. Осы тұста Конфуций адамды үш деңгейде елестетеді деуге болады: 1. Өзін танымайтын адам – инстинктпен өмір сүреді 2. Өзін тәрбиелеп жүрген адам – қателігін мойындайды 3. Кемел адам (цзюнь-цзы) – өзіне қатал, өзгеге әділ «Кемел адам» ұғымы Конфуций философиясында орталық орында тұр. Бұл – мінсіз адам емес, үздіксіз жетілу жолындағы адам. Яғни адам табиғаты – қозғалыстағы, өзгермелі құбылыс. Тағы бір нақылы: «Білу – жеткіліксіз, істеу керек. Қалау – жеткіліксіз, әрекет ету керек». Бұл жерде Конфуций адам табиғатының тағы бір шындығын ашады: адам ақиқатты біле тұра, соған сай өмір сүрмеуі мүмкін. Демек, проблема білімде емес, ерік пен мінезде. Адам табиғатының әлсіздігі де осында. «Жақсылық жасауды қиындататын қоғам, билік, заман» мәселесіне келсек, Конфуций мұны жоққа шығармайды. Бірақ ол сыртқы кедергілерді ақталу құралына айналдыруға қарсы. Ол үшін басты өлшем - адамның өз орнында адал болуы. Әке - әке ретінде, билеуші - билеуші ретінде, ұстаз - ұстаз ретінде әділ болса, қоғам да біртіндеп түзеледі деп сенді. Қорытындылай айтқанда, Конфуций нақылдары арқылы адам табиғатын ашуға әбден болады. Ол адамды: • тумысынан бірдей бастау алатын, • бірақ тәрбиемен, таңдаумен айырмашылыққа ұшырайтын, • өзімен күресу арқылы ғана кемелденетін, • ақиқатқа бір сәтте емес, өмір бойы жақындайтын болмыс ретінде көрсетеді. Бұл ойлар бүгінгі заманға да таңғаларлықтай сай. Себебі адам өзгерді дегенмен, оның ішкі күресі, өзін ақтау әдеті, жақсылық пен жауапкершілік арасындағы тартыс — сол күйінде қалды. Конфуцийдің құндылығы да осында: ол адам табиғатын уақыттан жоғары деңгейде түсіндіре алды. Конфуций мен Абайды қатар қою - екі өркениеттің емес, екі рухани әдістің адам табиғатына қалай қарағанын салыстыру деген сөз. Бірі - Қытай өркениетінің моральдық ұстазы, екіншісі - қазақ рухының ойшылы. Бірақ екеуін жақындастыратын ортақ өзек бар: адамды түземей қоғам түзелмейді деген сенім. Талдауды жүйелі болу үшін бірнеше негізгі өлшем арқылы жүргізейік. 1. Адам табиғаты: тумыс па, тәрбие ме? Конфуций: «Адамдар табиғаты жағынан бір-біріне жақын, айырмашылықты әдет қалыптастырады». Конфуций адамды тумысынан не ізгі, не жауыз деп кесіп айтпайды. Ол адам табиғатын бейтарап мүмкіндік ретінде көреді. Яғни адамда жақсылыққа да, жамандыққа да бейім бар, бірақ қайсысы үстем болатынын тәрбие мен орта шешеді. Абай: Абай да адамды дайын күйінде кемел деп қарастырмайды. Оның: «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады» дегені адам табиғатының өзінен-өзі емес, еңбек пен талап арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Ұқсастық: Екеуі де адам табиғатын өзгермейтін тағдыр деп емес, жетілуге берілген мүмкіндік деп түсінеді. Айырмашылық: Конфуцийде бұл мүмкіндік әлеуметтік тәртіп арқылы ашылса, Абайда - рухани ізденіс пен ішкі ар арқылы ашылады. 2. Өз-өзіңмен күрес: ішкі жауапкершілік Конфуций: «Ізгі адам өзінен талап етеді, ұсақ адам өзгеден талап етеді». Бұл - адамның табиғи әлсіздігіне дәл диагноз. Адам өзін ақтауға, кінәні сыртқа ысыруға бейім. Кемелдік - осы әдеттен арылу. Абай: «Өзіңе есеп бер, өзіңді тексер». Абайдың «есеп» ұғымы - Конфуцийдегі өзін-өзі тәрбиелеумен үндес. Бірақ Абай оны ар алдында жауап беру деңгейіне көтереді. Ұқсастық: Адамның ең ауыр күресі - өзімен күрес. Айырмашылық: Конфуцийде бұл - моральдық тәртіп, Абайда - ар мен иманға тірелген рухани жауапкершілік. 3. Кемел адам бейнесі Конфуций – цзюнь-цзы (кемел адам): • сабырлы • өзін ұстай алады • қоғамда өз орнын біледі • дәстүрді сақтайды Абай – толық адам: • ақыл • жүрек • қайрат тең Абайдың «толық адам» ілімі адамның табиғатын үш күштің тепе-теңдігі арқылы сипаттайды. Бұл - өте терең психологиялық модель. Ұқсастық: Кемел адам - дайын өнім емес, үздіксіз жетілу үстіндегі тұлға. Айырмашылық: Конфуций кемелдікті сыртқы мінез-құлықтан бастаса, Абай ішкі рухани үйлесімнен бастайды. 4. Қоғам және билікке көзқарас Конфуций: «Егер билеуші әділ болса, халық өзі-ақ түзеледі». Ол адам табиғаты үлгі арқылы тәрбиеленеді деп сенеді. Жоғарыдағылар түзелмей, төмендегілер түзелмейді. Абай: Абай керісінше, халықтың бойындағы: • жалқаулық • күншілдік • надандық сияқты мінездерді аяусыз сынайды. Ол биліктен бұрын қоғамдық сананы өзгертуді мақсат етеді. Ұқсастық: Қоғамды түзеудің кілті - адам. Айырмашылық: Конфуций «жоғарыдан төменге», Абай «іштен сыртқа» түзелуді ұсынады. 5. Ақиқат пен мораль негізі Конфуций - моральды дәстүр мен тәртіпке сүйеніп қалыптастырады. Абай - моральды Алла, иман, ар арқылы негіздейді. Бұл - ең түбегейлі айырмашылық. Бірақ нәтиже бір: екеуі де адамды жауапкершілікті, әділ, сабырлы болуға шақырады. Қорытынды жинақ Өлшем Конфуций Абай Адам табиғаты Тәрбиемен қалыптасады Талап, еңбек, армен қалыптасады Кемел адам Цзюнь-цзы Толық адам Негізгі күрес Өзін тәрбиелеу Армен күрес Мораль көзі Дәстүр, тәртіп Иман, Алла Қоғамды түзету Үлгі арқылы Сананы ояту арқылы Түйін сөз Конфуций мен Абай - бірін-бірі толықтыратын ойшылдар. Конфуций адамды тәртіпке, Абай адамды арға шақырады. Тәртіпсіз ар әлсіз, арсыз тәртіп - қауіпті. Ал екеуі қатар тұрса, адам табиғаты кемелдікке бір табан жақындайды. ҮСЕН ЖАҚСЫЛЫҚҰЛЫ

---