Желтоқсан көтерілісі

Желтоқсан көтерілісі Желтоқсан көтерілісі 1986 жылы Алматыда Кеңес үкіметінің Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы етіп Геннадий Колбинді тағайындауына қарсы басталды. Колбиннің тағайындалуы қазақ халқының ұлттық мүддесін ескермеу және әділетсіздік ретінде қабылданды, себебі Қазақстанда 40 жыл бойы қазақ ұлтының өкілдері басқарған еді. Жастар бұл жағдайды әділетсіздік деп санап, алаңға шықты. Жастар "Әр ұлтқа - өз көсемі!", "Тәуелсіздік!", "Қазақ халқына әділет!" сияқты ұрандармен шықты. Олар ұлттық мүддені қорғау мақсатында көшелерге шығып, биліктің әділетсіз шешімдеріне қарсы наразылық білдірді. Бұл оқиға Кеңес үкіметінің күш қолдануымен, әсіресе, әскери күштердің араласуымен басылып тасталды. Жастарға қарсы жасалған зорлық-зомбылық көптеген адамдардың қаза болуына, жарақат алуына және тұтқындалуына әкелді.Бұл оқиға Қазақстандағы саяси ахуалды терең өзгерістерге әкеліп, тәуелсіздікке деген ұмтылыстың негізін қалаған маңызды кезеңге айналды. Оқиғаның әлеуметтік маңызы да зор болды. Желтоқсан көтерілісі қазақ қоғамындағы ұлттық теңсіздікті, әлеуметтік әділетсіздікті және жастардың өз құқықтарын қорғауға ұмтылысын көрсетті. Оқиға барысында жастардың ұлттық сана-сезімінің оянуы, ұлттық бірліктің күшеюі, мәдениет пен тілге деген құрметтің артуы байқалды. Бұл көтеріліс Қазақстан халқының саяси өзгерістерге деген қажеттілігін айқындап, Кеңес үкіметінің Қазақстандағы саяси режимін қайта қарау қажеттігін ұсынды.Желтоқсан оқиғасы Кеңес үкіметі мен оның саяси жүйесінің әлсірегенін және қоғамдағы наразылықтың күш алғанын көрсетті. Осы оқиғадан кейін Қазақстанда тәуелсіздікке деген ұмтылыс күшейіп, ұлттың рухы мен саяси белсенділігі артты. Желтоқсан оқиғасы Қазақстанның тәуелсіздігіне жол ашатын маңызды кезең болды, ал жастардың саяси әрекеті елдің болашағына үлкен әсері тиді Желтоқсан көтерілісінің салдары Қазақстан тарихында айтарлықтай маңызды болып табылады. Бұл оқиға Кеңес үкіметінің Қазақстандағы саяси жағдайына үлкен өзгерістер әкелді. Біріншіден, Желтоқсан көтерілісі Кеңес Одағының Қазақстандағы саяси жүйесінің әлсірегенін және халықтың наразылықтарының күшейгенін көрсетіп берді. Оқиға барысында жастардың саяси белсенділігі артты, ал олардың өз құқықтарын қорғауға ұмтылысы кеңес үкіметінің қысымына қарсы тұруды байқатты. Желтоқсан көтерілісінің салдарынан Қазақстандағы ұлттық сана-сезімнің оянуы басталды. Жастардың ұлт мүддесін қорғау үшін көшеге шығуы және ұлттық теңсіздікке қарсы наразылық білдіруі халық арасында ұлттық бірліктің күшеюіне жол ашты. Бұл оқиға қазақ халқының өз мәдениеті мен тілін қорғауға деген ұмтылысын арттырып, ұлттық рухты қайта жаңғыртты.Сонымен қатар, Желтоқсан көтерілісінің салдары Қазақстанның тәуелсіздікке ұмтылысын жеделдетті. Оқиға Кеңес үкіметіне қарсы қарсылықтың алғашқы кезеңі ретінде Қазақстанның болашақ тәуелсіздігіне жол ашты. Бұл оқиға Қазақстандағы саяси ахуалды терең өзгерістерге ұшыратты, жастардың саяси белсенділігі артып, ұлттың тәуелсіздікке деген ұмтылысы күшейді. Қоғамдық пікірде және саяси салада үлкен өзгерістер орын алды. Желтоқсан көтерілісінен кейін Қазақстанда ұлтшылдық қозғалыстарының күшеюі байқалды, ал елдің тәуелсіздікке ұмтылуы айқын болды. Сол уақыттағы жастар мен саяси күштердің ықпалымен Қазақстандағы саяси ахуалдың өзгеруіне әсер ететін көптеген шешімдер қабылданды. Осылайша, Желтоқсан көтерілісі қазақ халқының саяси және ұлттық санасының қалыптасуына, әлеуметтік әділетсіздікке қарсы күресіне ықпал етіп, тәуелсіздік жолындағы күрестің маңызды кезеңіне айналды. Шаханов комиссиясының қорытындысы бойынша сол күндері 8500 адам қамауға алынған.Мәліметтерге сүйенсек, 1720 адам жарақат алып, 110 адамға сотталған.Қайрат Рысқұлбеков,Ербол Сыпатаев,Ләззәт Асанова,Сәбира Мұхамеджанова т.б. қазақтың жігіттері мен қыздарының қаза табуы Желтоқсан оқиғасының қайғылы беттерінің бірі болды.Сол кездегі қыздарымыздың ерлігі мен батырлығы ел ішіндегі аңызға айналды. Тергеулер асығыс,ойдан шығарылған және тек айыптау түрінде жүргізілді. Жазықсыз айыпталғандардың бірі Алматы сәулет-құрылыс инистутының 1-курс студенті Қ.Рысқұлбековке “жасақшыны өлтірді” деген айып тағылды.Қ.Рысқұлбеков өлім жазасына кесіліп,артынан 20 жыл бас бостандығынан айырумен алмастырды.Алайда Семей түрмесінде белгісіз жағдайда қайтыс болды.Басқа да қазақ жастары белгісіз себептермен қайтыс болды. Күнәдән таза жаным бар , Жыирма бірде жасым бар. Қасқалдақтай қаным бар, Боз торғайдай жаным бар. Алам десең алыңдар Қайрат деген атым бар, Қазақ деген затым бар. Еркек тоқты құрбандық, Атам десең атыңдар.   Мен нетермін нетермін , Мен келмеске кетермін Көрмеген қош бол таңдарым Көре алмай мен өтермін.   Қош бол артымда, Ағайын-туған азамат, Артымда қалған ата-анам Ел жұртым саған аманат. Бұл өлеңде Қайрат Рысқұлбеков өзінің елге деген адалдығын, ерлігін және ұлттың болашағы үшін күресуге дайын екенін айқын көрсеткен. Ол өз жастығы мен өмірін қазақ халқының тәуелсіздігі жолында құрбан етуге әзір екенін білдіріп, ұлттық намыс пен ерліктің бейнесіне айналды. Бұл өлең оның қайсар рухын, елге деген махаббатын және тәуелсіздік үшін күрестің символына айналғанын көрсетеді. Қайраттың сөздері жастарды да, бүкіл халықты да өз ұлтына, тәуелсіздігіне деген құрмет пен сүйіспеншілікке шақырады. Ол өз өмірімен де, өлеңімен де өз халқының болашағы үшін күресті, осылайша ұлттық рухты, ұрпақтар сабақтастығын жаңғыртты.   Көтерілістің қазіргі Қазақстанға әсері: Желтоқсан көтерілісінің қазіргі Қазақстанға әсері айтарлықтай болды. 1986 жылы Алматыда басталған бұл оқиға, Кеңес үкіметінің саяси қысымына, қазақ халқына деген әділетсіздіктерге және ұлттық теңсіздікке қарсы қазақ жастарының наразылығын көрсеткен маңызды тарихи кезең ретінде танылған. Оқиға кейінгі жылдары тәуелсіздік жолындағы күрестің негізіне айналып, Қазақстанның қазіргі дамуында терең із қалдырды. Тәуелсіздікке жол ашты Желтоқсан көтерілісі Қазақстанның тәуелсіздігіне ұмтылудың бастамасы болды. Оқиға тәуелсіздікке деген ішкі қажеттілікті, қазақ халқының өз ұлттық мүддесін қорғау үшін саяси белсенділігін арттырды. Бұл оқиға Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздігін алуына дейінгі жолдағы маңызды кезең болып табылады. Ұлттық сананың оянуы Желтоқсан көтерілісі арқылы қазақ халқының ұлттық санасы оянып, ұлттық бірлік күшейді. Ол қазақ жастарының өз ұлтына деген сүйіспеншілігін, мәдениетіне, тіл мен дәстүрлеріне деген құрметін арттырды. Бұл оқиға қазақ халқының өз құқықтарын қорғаудағы белсенділігін көрсетіп, ұлттық мұра мен тәуелсіздік үшін күресуді маңызды еткен. Саяси белсенділіктің артуы Желтоқсан көтерілісінің арқасында Қазақстанда саяси белсенділіктің жаңа кезеңі басталды. Жастардың саяси ықпалы артты, ал мемлекет саяси тұрғыдан ашықтыққа ұмтылды. Бұл оқиға әлеуметтік қозғалыстардың дамуына, тәуелсіз саяси күштердің қалыптасуына және азаматтық қоғамның нығаюына әсер етті. Құқық қорғау және әділеттілік мәселесі   Желтоқсан оқиғасының салдары ретінде Қазақстанда құқық қорғау органдары мен саяси жүйеге қарсы жаңа сындар пайда болды. Көтеріліс кезінде жасалған зорлық-зомбылық, заңсыз қудалау, адамдардың өлімі мен жарақаттары мемлекет тарапынан әділеттілік пен құқықтық реформа қажеттілігін алға тартты. Бұл қоғамда заң үстемдігі мен адам құқықтарының қорғалуына деген талаптың артқанын көрсетті. Жастардың рөлі Қазіргі Қазақстанда Желтоқсан көтерілісінің әсері жастардың әлеуметтік және саяси белсенділігіне айтарлықтай ықпал етті. Жастар тәуелсіздік, әділеттілік және өз құқықтарын қорғау мәселелеріне көбірек көңіл бөле бастады. Бұл оқиға жас ұрпаққа ұлттық ұстанымдар мен азаматтық жауапкершіліктің маңыздылығын үйретті. Желтоқсан көтерілісінің Қазақстанға әсері бүгінгі күнде де сақталып, ұлттың бірлігі, тәуелсіздігі және саяси еркіндігіне деген құрметті қалыптастырды. Бұл оқиға Қазақстанның қазіргі дамуына және ұлттың еркіндік жолындағы тарихына ықпал еткен маңызды кезең болып табылады. Көтерілістен кейінгі өзгерістер: Желтоқсан оқиғасынан кейін Қазақстанда бірқатар өзгерістер орын алды. Біріншіден, бұл оқиға қоғамның саяси белсенділігін арттырды. Жастар өздерінің құқықтарын қорғауға шыққаннан кейін, олардың саяси көзқарастары мен әлеуметтік белсенділігі өсті.

Қазақстандағы жастар саяси мәселелерге көбірек араласып, азаматтық құқықтары мен еркіндіктерін талап етті. Сонымен қатар, желтоқсан көтерілісі қазақ халқының ұлттық санасының оянуына ықпал етті. Бұл оқиға ұлттық бірлікті нығайтты, халықтың өз мәдениеті мен тілін қорғауға деген ынтасын күшейтті.Желтоқсан оқиғасы Кеңес үкіметінің Қазақстанға қатысты саясатына әсер етіп, саяси қайта құрулардың қажеттілігін көрсетті. 1980-90 жылдары басталған қайта құрулар, яғни Гласность пен Перестройка, елдегі саяси ашықтықты арттырды. Бұл Қазақстанның тәуелсіздікке ұмтылуына әсер етіп, 1991 жылы елдің тәуелсіздігін жариялауына жол ашты. Құқық қорғау органдарының жұмысында да өзгерістер болды. Желтоқсан оқиғасы кезінде болған заңсыздықтар мен зорлық-зомбылық құқық қорғау жүйесіне деген сенімді төмендетті, бұл өз кезегінде құқық қорғау органдарының реформалануына алып келді.Сонымен қатар, Желтоқсан оқиғасы Қазақстанда демократиялық процестердің дамуына әсер етіп, саяси еркіндікке деген сұраныс артты. Елдегі саяси ахуалдың өзгеруі мен халықтың саяси белсенділігінің өсуі тәуелсіздікке ұмтылуды жеделдетті. Ойымды қорытындылай келе: Желтоқсан оқиғасы Қазақстан тарихында тек бір кезеңді емес, бүтіндей ұлттың ұстанымдары мен көзқарастарын өзгерткен маңызды оқиға болып табылады. Бұл оқиға қазақ халқының өз тәуелсіздігі мен ұлттық құндылықтарын қорғауға деген ұмтылысын, саяси белсенділігін арттырды. Желтоқсан көтерілісінің салдарынан елімізде ұлттық сананың оянуы, жастардың саяси еркіндікке деген сұранысының күшеюі, және құқық қорғау жүйесінің қайта қаралуы секілді үлкен өзгерістер орын алды. Әрине, бұл оқиғаның әсері тек сол кезеңде ғана емес, бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуында да үлкен рөл атқарды.