Абай. “Көңілдің көзі ашылса...” сахналық қойылым сценарийі

Абай. “Көңілдің көзі ашылса...” сахналық қойылым сценарийі Орын: Абайдың үй іші. Түн. Басталуы (Экспозиция) – Түстен шошып ояну (Сахнада алакөлеңке. Қоңыр жарық. Абай төсекте жатыр. Түсі арқылы көрініс беріледі: Ақ боз атпен келе жатқан Абай. Қарсы алдынан қалың тұман, ішінен Ұлжан анасы шығады.) Ұлжан (түс ішінде, ақ шапанмен): – Балам... Сенің сөзің – елге нұр, Көзің – шындықтың айнасы. Халқың күтіп тұр, Абайжан... (Абай шошып оянып кетеді. Тыныштық. Қасында Әйгерім отыр, алаңдап қарап қалады.) Әйгерім: – Абай, түс көрдің бе? Қорықтың ғой... Абай (ойлы): – Иә... Түс емес... Ана үні... Жанымды дір еткізді. Оян деді. Халық үшін оян деді... Байланысуы – Әйелдерімен диалог (Сахнаға Әйгерім, Ділдә, Еркежан – үшеуі кіреді. Олар арасындағы қарым-қатынас – сыйластық пен аздап ішкі бәсеке. Әйелдер Абайға алаңдай қарап отыр.) Ділдә: – Абай, сен үнемі оқуға, ойға батып жүрсің. Бізбен сөйлесуің сирек. Еркежан: – Жан әлеміңді бөліскің келмейді... Сен кімге арнайсың мына өлеңдерді? Абай: – Сөз – менікі емес, халықтікі. Көңілде сөз жатса – оны айтпасам, ішім өртенеді. Көрдіңдер ме, менің қолымда билік, байлық емес. Менің қолымда – СӨЗ. Сөз арқылы елді оятқым келеді. Дамуы – Ұлжан ана келіп, кеңесін айтуы (Ұлжан ана кіріп келеді. Үлкен құрметпен қарсы алады.) Ұлжан: – Балам, сен бала күніңнен бөлек едің... Бірақ ел – бір сөзбен емес, мың мінезбен жасалған. Сөз айтқанда – жүрекпен айт. Қайратпен айт. Әкең Құнанбай ел билесе, сен елді оймен басқар. Бірақ... бұл жол – ауыр жол. Абай (толғанып): – Ана... Менің жүрегімде күрес бар. Мені біреулер «жынды» дейді, біреулер – «молдаларға қарсы шықты» дейді. Менің ақиқатты айтқаным – күнә ма сонда? Қойылымның шиеленісті көрінісі Оқиға Абайдың үйінің сыртындағы дауыстан кейін өрбиді. Көктемнің алай-дүлей бір кеші. Жаңбырдың сіркіреуі, алыстағы найзағай, тарс еткен дауыс, даладағы біреулердің айқайы естіледі. (Даладағы дауыс – ауыл адамы (Бекен): — Абай елдің ұлы емес, орыстың сөзімен уланған! Бұзақы! Кітап оқып, Құранды терістейді! (Тағы бір дауыс – Молданың шәкірті Жүніс): — Иә, молда: «Бұл адамның сөзіне еруші болмаңдар! Хақ жолдан адасасыңдар!» деп айтты. Ұлжан (жай ғана күрсініп): — Баяғыда әкең де халықты оятам деп таяқ жеген… Енді сен... Ұлым, мынау елдің назары саған қадалды, ауыр сөз айтылды. Абай (байсалды): — Шеше... мен сөзге емес, ақиқатқа ердім. Білім мен хақ жолы қайшыласпайды. Құранды оқымай, ғылымды мойындамай, қалай адам боламыз? Ділдә (алаңдап): — Сен үшін қорқамын, Абай. Жан-тәніңмен шындықты айтқың келеді. Бірақ олар… олар тыңдамайды. (Бірнеше адам жиналып, сахнаға суыт кіреді.) Молданың шәкірті Жүніс: – Бұл кісінің сөзі – елдің бірлігін бұзады! Халықтың ойы өзгеріп барады! Молда (ашулы кейіппен): – Абай, сенің өлеңдерің, сөйлеген сөздерің жастарды тыңдамауға үйретіп барады. Сен дінді де, шариғатты да мойындамайсың! Жастар саған еліктеп кетті! Енді не болмақ? Абай (орнынан тұрып, сабырмен): – Мен дінді де, шариғатты да құрметтеймін. Бірақ адамның жүрегі оянбаса, ешқандай сөз – жүрекке жетпейді. Дін – адамды адам ету үшін берілген. Ал адам – ақыл мен жүрек иесі. Қараңғы надандыққа қарсы шықсам, ол – дінге емес, жалғандыққа қарсы шыққаным. Билік өкілі: – Ендеше, неге халық сені тыңдайды? Абай (дауысын көтермей): – Өйткені мен елдің сөзін сөйлеймін. Халықтың жаны ауырса – менің де жаным ауырады. Жақсылық іздеген жұрт сөздің шын төресін таниды. Ұлжан ана (ортаға шығып): – Менің Абайым – Алланың берген ерекше аманаты. Ол ешкімге зұлымдық жасаған жоқ. Ол – халықты ізгілікке, білімге жетелеп келеді. Сөзі өткір болса – шындықтан таймағаны. Еркежан: – Біз оның жолын білеміз. Оның ауыр ойларын, түн ұйқысын бізбен ғана бөліседі. Егер Абай болмаса, бұл ел надандық тұңғиығында қалатын еді. Жиналған жұрт дабырлап, Абайға қарай өрши түседі. («Абай деп мүсіркемеу керек мұны» деген сияқты ауыр сөздер айта бастайды) Әйгерім (қатты дауыспен): — Тоқтаңдар! Ол сендер ойлағандай емес! Абай бізге жүрек пен ақылдың теңдігін үйретті. Ол бізге ана, әйел, ұрпақ туралы терең ой айтты. Ол дінді терістемейді, оны таза ұғынуға шақырады! Ұлжан (көтеріліп): — Құдайдан қорықсаңдар, жала жаппаңдар! Мен – оның анасымын. Абай – Алланың өзі берген аманаты. Елім деп еңіреген ерге тіл тигізу – сол елдің қарғысын шақыру! Молда (қолын көтеріп, сабырға шақырады жұртты): — Абай, сен сөздің сұлтаны болғанмен, шариғаттың жолын шайқалтпа. Сенің сөзің – жамағаттың санасын улайды. «Ақыл, жүрек, қайрат» деп бөсудің керегі не? Құры бос сөз. Оданша елмен боламын десең, қияли әңгіме тауып, елдің басын қатырмауды ойла! Абай (сабырмен): — Хақ сөзді кім айтса да, ол – хақ. Ал жалғанды жамағатпен ақтап, ақиқатты айыптауға болмайды. Сен Құран оқыдың, мен де оқыдым. Бірақ мен адамдарды қорқытып емес, оятқым келеді. Дін – қорқыныш емес, мейірім емес пе? Әйгерім (төгілген күймен): — Абай елдің көз алдында жалғыз. Бірақ біз оның тірегі боламыз! Біз – оның сөзіне сенеміз! Ұлжан: — Абай – отбасынан бұрын елдің баласы. Бірақ елі баласына ие болсын. Осы сәтте бір ауыл адамы (Жүніс) артына бұрылады. Іштей шайқалып тұр. Бір сәтке ойланып, басын төмен түсіреді. Топ ішінде сыбыр күшейеді. Молда үндемей сыртқа беттейді. Сахнада үнсіздік. Абай терең күрсініп, әйелдеріне қарайды. Абай (үнсіз сәттен кейін): — Ақиқат жолы ауыр... Бірақ артында тілеушісі бар адам ғана осы жолда тұра алады. Сахнада жарық бәсеңдеп, найзағай күркіреп, Абайдың жүзін ғана жарық етіп көрсетеді. Абайдың монологы (шарықтау шегі) Абай: – Ей, халқым! Ел болам десең – білім ізде. Адам болам десең – жүрегіңді оят. Қорқақ болма – ақиқатты айтудан тайынба. Жалтақ болма – әділдік үшін күресуден қашпа. Менің ұраным – ар, ақыл, жүрек! Мен сендердің қасіреттеріңді де, қуаныштарыңды да өз жаныммен кешем. Егер менің сөзім жүректеріңе жетсе – онда шындық бәрібір жеңеді. Біздің Отан – тек шекарамен өлшенбейді. Отан – әр жүректің ішінде! (Бір сәт тыныштық. Көрерменнің көңілін тербейтін әуен қосылып, сахна баяу қараңғылана бастайды.) Аяқталуы – Абайдың рухани өсиеті Сахнада: Абайдың монологынан кейін көпшілік үнсіз қалады. Сахна баяу жарықтанып, күн сәулесіндей алтын нұр Абай тұрған орталыққа түседі. Әйелдері арт жағында үнсіз тұр. Ұлжан ана ақырын алға шығады. Ұлжан: – Ұлым... Сенің сөзің – елдің ертеңі. Бірақ дананың сөзі – әр жүрекке бірден жетпейді. Сен сол жолды таңдадың. Ал біз... біз сенің соңыңнан ердік. Абай (жылы жымиып): – Ана... Сіз менің алғашқы ұстазымсыз. Сіздің түн ұйқыңызды төрт бөліп айтқан әр сөзіңіз мені осы күнге жеткізді. Енді кезек – елге аманат қалдыруда. (Абай қалың көрерменге – яғни сахнадан тыс "халыққа" арнап соңғы сөзін айтады.) Абайдың өсиеті – финал монологы (Жарық тек Абайдың жүзінде, баяу күй ойнап тұрады – мысалы, «Желсіз түнде жарық ай» сарынында бір қоңыр әуен.) Абай: – Ағайын, бауырларым... Мен кеткенде артымда байлық емес, билік емес – сөз қалады. Сол сөз – менің аманатым. Ол сөзде – Отанға деген махаббат бар, Аналарға деген тағзым бар. Сүйген жарға деген сағыныш бар. Қарапайым елге деген үміт бар. Адам – пенде емес, кемелдікке ұмтылған жүрек. Ақыл мен жүрек жарасса – нағыз адам сол. Сол үшін оқы, ізден, сүй. Тірлікте маған сенген жандардың үміті ақталса екен деймін... Сөзім – мәңгі. Өсиетім – сендерге. (Сахнада баяу перде жабылады. Музыка үдей түсіп, көрермен терең тыныштықта қалады.) Қосымша соңғы сөз (эпилог) – "Аманат – бүгінге" (Абай сахнадан кеткен соң, перде жартылай жабылады. Жарық тек әйелдерге түседі. Абайдың әйелдері сахнаның алдыңғы жағына біртіндеп шығады. Ұлжан, Әйгерім, Ділдә, Еркежан. Төрт аналық бейне. Артқы планда Абайдың сұлбасы ақ түсті нұрда тұрады. Жай ғана тұрып, кейін ғайып болады.) Әйгерім (көрерменге қарап): – Абай бізге сөз аманат етті... Жақсылықты, адамдықты, махаббатты – бәрін сөз арқылы жеткізді. Ділдә (байсалды үнмен): – Сөзі – тасқа басылған емес, Жанға басылған. Қағазға емес, жүрекке жазылған. Ұлжан (даналықпен, терең тыныспен): – Ендеше, аманатын жерге тастама, Ұрпағым. Абай – өткеннің ақыны емес, бүгіннің шамшырағы. Бүгінгі бала, бүгінгі жас – ол аманатты арқалаушы. (Үшеуі қатар тұрып, хормен бірге: ) – Осы Абайдың аманатын – біз жеткізейік! Отанға, болашаққа, жүрекке жеткізейік! (Сол сәтте артқы экранда немесе сахнада "Абай. 180 жыл." деп жазылып, фортепиано сүйемелімен "Көзімнің қарасы" әнінің нәзік әуені естіліп тұрады. Перде жабылады.) Эффект: Бұл соңғы эпилог – қойылымның идеялық түйіні мен тәрбиелік салмағын бүгінгі күнге жалғап, ұжымдық сахналық ойдың философиялық, заманауи қырын ашады. Көрермен жүрегінде жалындаған сезіммен Абай туралы ойға батуы керек.