ҚОҒАМ БИІКТЕУ ҮШІН АДАМҒА НЕ КЕРЕК?

Қоғам деген абстракт нәрсе емес - ол күн сайынғы миллиондаған адамның ұсақ, бірақ қайталанатын әрекеттерінен құралады. Сондықтан қоғам биіктеу үшін заңдардан бұрын, адамның ішкі өлшемдері өзгеруі керек. Абай айтқан «ниет» түзелмей, жүйе де түзелмейді. Енді сол ішкі өлшемдерге тоқталайық. Бірінші өлшем – ар. Ар – сыртқы бақылаусыз да адамды тоқтата алатын ішкі шекара. Заң тек көрінетінді ұстайды, ар көрінбейтінді де ұстайды. Ар бар жерде адам «істеп қойсам да, ешкім көрмейді» деп ойламайды. Ол «өзіме қалай қараймын?» деп ойлайды. Қоғамда ар өшсе, айла мен алаяқтық көбейеді, ал олар көбейсе, сенім жойылады. Сенім кеткен қоғам – іріп тұрған қоғам. Екінші өлшем – жауапкершілік. Жауапкершілік деген – өз қателігіңді сыртқы жаудан емес, өз ішіңнен іздеу. Бізде көп адам «үкімет кінәлі», «заман жаман», «жүйе бұзылған» деп айтады. Кейде бұл рас. Бірақ әркім өз орнында адал болса, ешқандай жаман жүйе ұзақ тұра алмайды. Жауапкершілігі бар адам «менің кішкентай әрекетімнің өзі ортаға әсер етеді» деп сезінеді. Үшінші өлшем – ұят. Ұят – мәдениеттің өзегі. Ұят кеткен жерде айқай, дөрекілік, бетпақтық қалыпты құбылысқа айналады. Қазір көп адам «мен еркінмін» дейді, шын мәнінде «мен жауапсызбын» дегенді жасырады. Еркіндік – шексіздік емес, ол ішкі тәртіппен ғана өмір сүреді. Төртінші өлшем – еңбекке адалдық. Көп жерде біз еңбекті емес, айланы бағалаймыз. Қалай тез байыды? Қалай оңай өтті? Қалай таныс тапты? Осындай сұрақтар көбейген қоғамда сапа өледі. Ал еңбекке адалдық бар жерде адам ісін жақсы істеуге тырысады, өйткені ол өзін сол іс арқылы танытады. Бесінші өлшем – бір-біріне тірек болу. Бәсеке керек, бірақ бірін-бірі таптау арқылы емес. Қоғам – жеке адамдардың жарысы емес, ортақ тағдыр. Біреу құласа, екіншісі қол созбаса, бәрі бір күні құлайды. Ынтымақсыз қоғам – сырттай тірі, іштен өлі қоғам. Алтыншы өлшем – болашақ туралы ойлау. Тек бүгінгі пайдамен өмір сүретін адам табиғатты да, баланы да, елді де аямайды. Ал ертеңін ойлайтын адам бүгін өзін шектей алады. Бұл – өркениеттің ең басты белгісі. Қысқасы, қоғам биіктеу үшін ең әуелі адамның ішкі компасы түзелуі керек: ар, ұят, жауапкершілік, адал еңбек, ортақтық сезімі, болашаққа ой. Осы алтауы жоқ жерде қанша реформа жасалса да, ол тек сыртқы бояу ғана болады. Ал осы алтауы бар қоғамды ешқандай дағдарыс ұзаққа құлата алмайды. ҮСЕН ЖАҚСЫЛЫҚҰЛЫ

---