АҢҒАЛДЫҚ ПЕН АҢҚАУЛЫҚ

Аңғалдық пен аңқаулықтың ара-жігі. Аңғалдық – адамның ниетінің тазалығынан, ішкі адалдығынан туатын қасиет. Аңғал адам жаман ойды бірден аңғармайды; өзгенің қулығын өз өлшемімен өлшейді; «мендей ойлайды» деп қабылдайды. Бұл – моральдық тұрғыдан әлсіздік емес, адамгершілікке жақындық. Аңғалдық көбіне жақсы тәрбие көрген, сеніммен өскен адамдарда болады. Аңқаулық – тәжірибенің, сыни ойдың жетіспеуінен туындайтын күй. Аңқау адам қайталанатын қателіктен сабақ алмайды; жағдайды терең сараламайды; сыртқы әсерге тез беріледі. Мұнда мәселе ниетте емес, ақыл мен тәжірибені қолдана алмауда. Бұл қасиеттер туа біткен бе? Қысқаша айтқанда, бейім бар, бірақ тағдыр емес. Адам туа біткенде әртүрлі темпераментпен келеді. Біреу сенгіш, біреу сақ, біреу күмәншіл, біреу ашық. Бұл – табиғи негіз. Бірақ аңғал немесе аңқау болып қалу – орта мен тәрбиенің нәтижесі. Егер балаға «бәрі жақсы» деп қана айтылып, өмірдің күрделілігі, шекара, жауапкершілік түсіндірілмесе, онда туа біткен сенгіштік аңқаулыққа айналып кетуі мүмкін. Қалай тәрбиелеуге болады? Аңғалдықты жоғалтпай, аңқаулықтан арылу. Міне, ең маңызды тұс – тазалықты сақтап, қорғаныш қалыптастыру. 1. Сұрақ қоюды үйрету «Неге?», «Кімге тиімді?», «Бұл сөздің артында не тұр?» Сұрақ қоя білген адам сирек алданады. 2. Шекара сезімін дамыту Барлығына бірдей ашыла бермеу – қатігездік емес, даналық. 3. Жоқ деп айтуға үйрету. Көп аңқаулық «ұят болады» деген жерден басталады. 4. Қателікті талдау, бірақ өзін жек көрмей «Мен ақымақпын» емес, «Мен бұл жерде тәжірибе жинадым» деген ұстаным. Ортаның ықпалы қандай? Жақсы орта ойлануға үйретеді; кері байланыс береді; қателікті мазақ етпей, түсіндіреді. Мұндай ортада аңғал адам даналыққа өседі. Нашар орта сеніммен ойнайды; әлсіздікті пайдаланады; ашықтықты ақымақтық деп көрсетеді. Мұндай ортада аңғалдық жараға айналады, адам не жабылып қалады, не қатыгезденеді. Ұстаз ретіндегі бір маңызды байқау: Балаларда аңғалдық көп. Бұл - кемшілік емес, табиғи тазалық. Бірақ егер біз оларды үнемі «алдандың», «аңқаусың» деп бассақ, онда бала не сенімін жоғалтады, не қулықты үйренеді. Дұрысы – аңғалдықты қадірлеу, бірақ сонымен қатар ойлануды үйрету. Қорытынды ой Аңғалдық – жүректің тазалығы. Аңқаулық – сананың қорғансыздығы. Бірін жоюға болмайды, екіншісін тәрбиелеуге болады. Ал орта – не ұстаз, не жара салушы. Сол үшін мән іздейтін, сабырлы ұстаздардың ең үлкен миссиясы – баланың жүрегін қатайтпай, санасын ояту. Осы жол – ең қиын, бірақ ең қажет жол. Үсен Жақсылықұлы

---