Шәкәрім Құдайбердіұлы

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931) – ақын, жазушы, тарихшы, композитор. Абаймен замандас әрі інісі, әрі ол негізін салған реалистік әдебиет дәстүрлерін алға апарушы ізбасары. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын керебілуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді зерделеуде, туған халқына түзу жол көрсетуде Құдайбердіұлы Абай бағытын ұстанды. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді Құнанбайдың Күңке деген бәйбішесінен туған, яғни Абайдың туған ағасы. Шәкәрім бес жасында ауыл молдасына оқуға беріледі де онда жеті жасына дейін оқиды.

Жеті жасында өкеден жетім қалған ол бұдан былайғы кезде Абайдың тікелей тәрбиесінде болады. Өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен Абай ағасының төрбиесі табиғатынан зерек Шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның таланты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. Шәкәрімнің өзі кейінірек былай деп жазады: «Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза, қазақ ішінде Абай деп атайды, сол кісі мұсылманша Һәм орысша ғылымға жүйрік Һәм алланың берген ақылы да бүл қазақтан белек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарыноқып, насихатынтыңдап, азғанағылымның сәулесін сездім». Кезінде арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, ез бетінше ізденіп және Абай ағасының жетекшілігімен жан сарайын байытқан Құдайбердіұлы заманында қазақ арасындағы аса білімдар адамдардың бірі болды. Араб, парсы, түрік, орыс тілдерін жетік білді. Ол адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысалға келтіреді. Олардың кейбіреулері адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі десе, кейбіреулері үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді. Ал, біреулер оку-біліммен, халықты ағартумен адам өмірі түзеледі деді. Біреулері бай, кедейді теңеумен түзеледі десе, біреулері тәрбиемен түзеуге болады деді. Өмірдің өзі — тіршілік таласы. Сондықтан адам өмірін жаратылыстың өзі солай жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек дегендер де болған. Шәкәрімнің өзі бұл идеялардың ешқайсысы адам жаратылысын өзгерте алмайтынына сенімді болды.


Туындылары Өлеңдері Нақыл сөздері

Кей адамнан ит ілгері, достықты ұмытпайды, адал қызмет етеді.

Ілмектер: ит, достық, адал, адалдық, адам, нақыл, афоризм, қанатты сөздер Шәкәрім Құдайбердіұлы

Жанның да әлдісі бар, әлсізі бар.

Ілмектер: жан, әл, нақыл сөздер Шәкәрім Құдайбердіұлы

Жүрегім дертті, сөзім у.

Ілмектер: дерт, жүрек, у Шәкәрім Құдайбердіұлы

Дүние қу — бір ағын су.

Ілмектер: дүние, нақыл сөздер Шәкәрім Құдайбердіұлы

Үйренсе білім менен сан өнерін,
Білер еді-ау өнердің не берерін.

Ілмектер: білім, өнер Шәкәрім Құдайбердіұлы

Білгеніңнің жақсысын қыл, білмегенін біле бер...

Ілмектер: білу, жақсы, қылық Шәкәрім Құдайбердіұлы

Білім беру саласында "ар білімі" деген білім оқытылуға тиіс деп ойлаймын.

Ілмектер: білім, ар Шәкәрім Құдайбердіұлы

Шенеунік ісін қылмаңыз - әділет жолын таңдаңыз.

Ілмектер: әділет, адамгершілік Шәкәрім Құдайбердіұлы

Құр білген керек емес - білгенді іс қылған керек.

Ілмектер: білу, іс, өсиет Шәкәрім Құдайбердіұлы

Билік айтсаң - түзу кес, адалын айт.
Тиянақ көрме жалғанды.

Ілмектер: билік, адал, өтірік, шындық Шәкәрім Құдайбердіұлы

Тегіс тексер сөз көрсең сыр мен сынын,
Түзетуге именбе - тапсаң мінін.

Ілмектер: сөз, мін, өсиет Шәкәрім Құдайбердіұлы

Жүрегі таза адам қиянатқа бармайды.

Ілмектер: адамгершілік, қиянат, адам, жүрек Шәкәрім Құдайбердіұлы

Егін сал, не сауда қыл, малыңды бақ,
Білім білген әр істе шебер болмақ.
Қол өнерден пайда қыл үйреніп ап -
Кетпес дәулет осы ғой әмбеге хақ.

Ілмектер: білім, шебер, дәулет, еңбек, өнер Шәкәрім Құдайбердіұлы

Рух - таза ақыл.

Ілмектер: рух, ақыл Шәкәрім Құдайбердіұлы

Өлең үйіріліп көкейіңе ұйып жатсын, тазартып жүрек кірін жуып жатсын.

Ілмектер: өлең, жүрек Шәкәрім Құдайбердіұлы

Бейнет көрме, біреуге бейнет берме,
Дүние - алдамшы, өмір - қу деп елірме.
Қамдан, сақтан, қалғып бақ бәле келсе,
Бәрін құдай қылады дегенге ерме.

Ілмектер: өсиет, тәлім-тәрбие, бейнет, дүние, өмір Шәкәрім Құдайбердіұлы

Қазақта жоқ ақылмен ой бекітпек,
Нәпсі ұнаса болғаны - бәрі бітпек.
Тәуекел деп ат қойып ықтималға,
Байлауы жоқ нәрседен пайда күткен.

Ілмектер: адамгершілік, қазақ, нәпсі, ақыл Шәкәрім Құдайбердіұлы

Байлық жақсы екені елге мәлім,
Өзің істеп әдет қыл - келсе халің.
Қолың білсе біреуге жалынбайсың,
Шыдамды бол, еріншек болма, жаным.

Ілмектер: байлық, еріншектік, өсиет, тәлім-тәрбие Шәкәрім Құдайбердіұлы

Абай - өзін-өзі өлеңімен жұбатқан жан.

Ілмектер: Абай, жұбату, өлең Шәкәрім Құдайбердіұлы

Жалқаулық, көрсеқызар, ашу, мақтан,
Арамдық, өтіріктен - ерте сақтан.
Күні бұрын жуытпа маңайыңа,
Есер, есірік, ынжықтық - солар жақтан.

Ілмектер: жалқаулық, мінез, ашу, мақтаншақтық, көрсеқызар, арам, өтірік, мінез-құлық Шәкәрім Құдайбердіұлы


nationalgeographic.kz
ҰБТ(онлайн тест)

Пікірлер