Дәріханалардағы фармацевтикалық қызмет сапасын арттыру және пациент қауіпсіздігі

Тұрақты даму мақсаттарының 3-мақсаты – халықтың барлық жас топтары үшін салауатты өмір салтын қалыптастыру мен әл-ауқатын арттыруды көздесе, 16-мақсаты бейбітшілікке, әділдікке және тиімді институттардың дамуына бағытталған. Осы екі мақсаттың өзара тоғысатын маңызды алаңы – дәріхананың күнделікті қызметі болып табылады. Дәрілік заттарды дұрыс және қауіпсіз босату, пациентке түсінікті әрі жауапты кеңес беру, қауіпсіздік мәдениетін орнықтыру және пациент құқықтарын сақтау – фармацевтің кәсіби қызметінің ажырамас бөлігі.

Бүгінгі таңда пациент қауіпсіздігі дегеніміз тек «қате жібермеу» ғана емес. Бұл – дәрілік терапияның тиімді әрі қауіпсіз өтуіне әсер ететін бүкіл тізбектің сенімділігі: дәріні таңдаудан бастап, оны сақтау, босату, қолдану тәртібін түсіндіру, жанама әсерді бақылауға дейінгі үдеріс. Дәріхана деңгейінде қауіпсіздік көбіне көзге көрінбейтін ұсақ детальдардан басталады. Мысалы, ұқсас атаулы дәрілерді (look-alike/sound-alike) шатастырмау үшін сөрелерді дұрыс ұйымдастыру, рецепті бар препараттарды нақты тәртіппен беру, дозалау мен қолдану ұзақтығын пациентке түсінікті тілде жеткізу, дәрілердің өзара әсерлесу қаупін алдын ала сұрау – мұның бәрі сапаның нақты көрсеткіші.

Қызмет сапасының өзегі – кәсіби коммуникация. Пациент дәріханаға келгенде, көбіне асығыс, қобалжу үстінде немесе өзін-өзі емдеуге бейім күйде болады. Осындай жағдайда фармацевттің бірнеше сұрағы үлкен қателіктің алдын алады: «Сіз бұл дәріні кімге алып жатырсыз?», «Жасы қаншада?», «Аллергияңыз бар ма?», «Қазір қандай дәрілерді ішіп жүрсіз?», «Жүкті емессіз бе, бала емізіп жүрсіз бе?» деген қарапайым сауалдар қауіпсіздік сүзгісі іспетті. Әсіресе балаларға, қарттарға, жүкті әйелдерге, созылмалы ауруы бар науқастарға қатысты мұндай тексеріс – міндетті тәжірибе болуы керек. Пациентке кеңес бергенде медициналық терминге салмай, нақты және қысқа түсіндіру маңызды: қалай қабылдайды, қашан, қанша уақыт, қандай жағдайда тоқтатады, қандай жанама әсер болса дәрігерге жүгінеді, қандай тағаммен/алкогольмен үйлеспейді, көлік жүргізуге әсер ете ме – осылардың бәрі қауіпсіз қолданудың «минимум пакеті».

Екінші маңызды бағыт – стандарттау және бақылау. Әр дәріханада жұмыс үдерісін біріздендіретін ішкі стандарттар (SOP) болғаны дұрыс: рецептпен беру тәртібі, күмән тудыратын рецепт жағдайында әрекет ету алгоритмі, дәрілерді сақтау температурасы мен ылғалдылық бақылауы, жарамдылық мерзімін тексеру жиілігі, қайтарылған/жарамсыз өнімді оқшаулау, жалған немесе күмәнді тауарға қатысты іс-қимыл, сондай-ақ пациент шағымын қабылдау және жауап беру тәртібі. Стандарт қағаз үшін емес, күнделікті тәжірибені жеңілдету үшін керек: қызметкер ауысса да, сапа төмендемеуі тиіс. Бұған қоса ішкі аудит мәдениетін қалыптастыру – «кінәлау» емес, «жақсарту» құралы. Қате немесе «қатерге жақын жағдай» байқалса, оны жасыру емес, талдау керек: қай жерде үзіліс болды, қалай түзетеміз, қайталанбауы үшін не істейміз? Қауіпсіздік мәдениеті дәл осылай орнығады.

Үшінші бағыт – дәрілік қателердің алдын алу және фармакологиялық қырағылық. Дәріхана жанама әсерді «байқап қалатын» ең жақын орындардың бірі: пациент «ішім ауырып қалды», «басым айналды», «бөртпе шықты» деп келуі мүмкін. Мұндайда фармацевттің міндеті – жағдайды елеусіз қалдырмау, қауіпті белгілерді тану және пациентті дер кезінде дәрігерге бағыттау. Сонымен қатар пациентке жанама әсер туралы ақпарат беріп, қажет болса ресми хабарлау жолын түсіндіру де сапаның бөлшегі. Қауіпсіздік үшін «ақпараттың айналымы» өте маңызды: пациент білсе – сақтанады, ал жүйе білсе – тәуекелді басқаруға мүмкіндік туады.

Төртінші бағыт – этика, ашықтық және сенім. Дәріханада сапа тек кәсіби біліктілікпен өлшенбейді, қызмет көрсету әдебімен, адалдықпен, пациент құқығын сақтаумен өлшенеді. Пациентке қымбатын тықпалау, дәлелсіз қоспаларды «міндетті» деп ұсыну, рецепт қажет препаратты жеңілдетіп беру, жасырын қосымша ақыға итермелеу – мұның бәрі қауіпсіздікке де, қоғамның сеніміне де соққы. Сенім жоғалса, пациент кеңесті тыңдамайды, өз бетінше емделуге кетеді, ал бұл тәуекелді арттырады. Сондықтан дәріханада кеңес беру кезінде баламаларды әділ түсіндіру, бағасы мен әсерін салыстыру, «дәрігерге қаралу қажет» деген шектеуді ашық айту – кәсібиліктің белгісі. Дәріхана қызметкерінің этикалық ұстанымы – пациент қауіпсіздігінің көрінбейтін қалқаны.

Бесінші бағыт – кадр дайындығы және үздіксіз білім. Фармацевтикалық нарықта жаңа дәрілер, нұсқаулық өзгерістері, дәрілердің өзара әсерлесуі туралы деректер үнемі жаңарып отырады. Сондықтан дәріхана қызметкерлеріне қысқа әрі жүйелі оқыту бағдарламалары қажет: тиімді коммуникация, клиникалық тұрғыдан маңызды өзара әрекеттесу, қауіпті топтар, дұрыс сақтау, рецепт талаптары, шағыммен жұмыс, қателерді азайту әдістері. Мұнда «оқыту бар» деген есеп емес, нақты нәтижеге бағытталған тәсіл маңызды: тренингтен кейін қандай өзгеріс енгізілді, қандай қате азайды, қандай кеңес беру стандарты тұрақтады?

Алтыншы бағыт – цифрлық шешімдер және ақпаратқа қолжетімділік. Электронды рецепт, дәрі-дәрмек туралы сенімді дерекқор, қоймадағы жарамдылық мерзімін автоматты бақылау, температуралық режимді тіркеу, дәрілердің ұқсас атауын ескертіп тұратын жүйелер – бұлардың бәрі адам факторынан туатын қателікті азайтады. Бірақ цифрландырудың да шарты бар: жүйе фармацевтке көмектесуі керек, ал оны қағазбастылықпен шаршатпауы тиіс. Дерек дұрыс енгізілсе ғана қауіпсіздік артады, сондықтан процесті жеңіл, түсінікті және бақылауға ыңғайлы ету маңызды.

Сапалы қызметтің тағы бір өлшемі – пациентке бағытталған орта. Дәріханада кеңес беруге ыңғайлы шағын аймақтың болуы, құпиялылықты сақтау, есту/көру қабілеті төмен адамдарға қолжетімді коммуникация, қазақ және орыс тілдерінде түсінікті ақпарат, дәріні қолдану бойынша қысқа жадынама беру – бұлар пациенттің қателеспеуіне көмектеседі. Кейде бір ғана дұрыс жазылған ескерту «күніне 1 рет пе, 3 рет пе?» деген күмәнді жояды, ал күмәннің жойылуы – қауіпсіздік.

Қорытындысында, дәріханадағы фармацевтикалық қызмет сапасын арттыру – бір күндік науқан емес, тұрақты жүйе. Ол кәсіби кеңес беру мәдениетінен, ішкі стандарттардан, қателерді жасырмай талдаудан, этика мен ашықтықтан, үздіксіз оқудан және ақылды цифрлық шешімдерден құралады. Пациент қауіпсіздігі – дәрінің қорабындағы жазумен ғана қамтамасыз етілмейді; оны адамдардың жауапкершілігі, ұйымның тәртібі және қоғамдағы сенім қалыптастырады. Дәріхана сол сенімнің нақты көрінісі бола алса, әрбір дұрыс берілген кеңес, әрбір алдын алынған қате, әрбір дер кезінде бағытталған пациент – қоғам денсаулығына қосылған үнсіз, бірақ өте маңызды үлес.