Жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру

Жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру мәселесі бүгінгі қоғам үшін ерекше өзекті. Құқықтық мемлекет құру тек заңдар қабылдаумен немесе қатаң бақылаумен шектелмейді, ол ең алдымен азаматтардың санасына, дүниетанымына және жауапкершілік деңгейіне байланысты. Осы тұрғыда жастардың құқыққа деген көзқарасы елдің болашақ даму бағытын айқындайды. Заңды тек тыйым салу құралы ретінде емес, қоғамдағы тәртіп пен әділеттіліктің кепілі ретінде қабылдайтын ұрпақ қана тұрақты әрі әділ қоғам қалыптастыра алады.

Құқықтық мәдениет ұғымы көп жағдайда тек заңдарды білумен шектеліп қарастырылады. Алайда бұл түсінік әлдеқайда кең. Құқықтық мәдениет – адамның заң талаптарын ішкі сеніммен орындауы, өз құқығы мен міндетін тең дәрежеде түсінуі және кез келген әрекетінің салдарын алдын ала бағалай білуі. Мұндай мәдениетке ие адам заңды бұзбау үшін емес, оны құрметтегені үшін сақтайды. Жастар үшін бұл қасиет өмірлік маңызы бар дағдыға айналуы тиіс, себебі олар қоғамның ең белсенді әрі ықпалды бөлігі.

Қазіргі жастар ақпараттық кеңістікте еркін өмір сүріп жатыр. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер, түрлі онлайн платформалар жас ұрпақтың негізгі коммуникация алаңына айналды. Дегенмен осы еркіндікпен бірге құқықтық жауапкершілік те қатар жүруі керек. Көп жағдайда жастар желіде жазған пікірі, бөліскен материалы немесе жасаған әрекеті заң алдында жауапқа тартылатынын ескере бермейді. Ар-намысқа тию, жалған ақпарат тарату, жеке өмірге қол сұғу сияқты әрекеттердің заңдық салдары бар екенін толық түсінбеу құқықтық мәдениеттің жеткіліксіздігін көрсетеді.

Жастар арасында жиі кездесетін тағы бір мәселе – өз құқықтарын білмеу. Бұл әсіресе еңбек қатынастары, білім алу, әскери міндет, тұрғын үй немесе қаржылық келісімдер саласында айқын байқалады. Көптеген жас азаматтар еңбек келісімшартынсыз жұмыс істеп, өз құқығы бұзылғанын кеш түсінеді. Мұндай жағдайлар құқықтық мәдениеттің тек теориялық емес, тәжірибелік деңгейде де әлсіз екенін аңғартады. Заңды білу – тек құқық қорғау органдарының немесе заңгерлердің міндеті емес, әрбір азаматтың жеке жауапкершілігі.

Құқықтық мәдениетті қалыптастыруда білім беру жүйесінің рөлі айрықша. Мектеп қабырғасынан бастап оқушыларға құқық нормаларын құр жаттатпай, олардың өмірдегі нақты қолданылуын көрсету қажет. Заңды түсіну үшін жасөспірім өзіне таныс жағдайлар арқылы ой түйгені жөн. Ал жоғары оқу орындарында құқықтық тәрбие барлық мамандық иелері үшін маңызды болуы тиіс, себебі кез келген кәсіби сала заңмен тығыз байланысты. Бұл бағытта тәжірибелік сабақтар, пікірталастар мен ашық диалогтар тиімді нәтиже береді.

Бұқаралық ақпарат құралдары мен цифрлық медианың ықпалы да ерекше. Қазіргі жастардың басым бөлігі ақпаратты дәстүрлі оқулықтан емес, интернеттен алады. Сондықтан құқықтық тақырыптағы материалдар да заманға сай, түсінікті әрі тартымды формада ұсынылуы керек. Қарапайым тілмен жазылған мақалалар, қысқа бейнероликтер, нақты мысалдарға негізделген түсіндірулер жастардың құқыққа деген қызығушылығын арттыра алады. Журналистиканың бұл бағыттағы жауапкершілігі өте жоғары.

Құқықтық мәдениеттің қалыптасуына отбасы мен әлеуметтік ортаның әсері де зор. Бала заңды ең алдымен ата-анасының әрекетінен таниды. Егер отбасында тәртіп, әділдік және жауапкершілік қағидаттары сақталса, бұл құндылықтар баланың санасына табиғи түрде сіңеді. Ал заңды елемеу немесе ережені айналып өту қалыпты жағдайға айналса, жас ұрпақ та соны норма ретінде қабылдайды. Сондықтан құқықтық мәдениет тәрбиесі тек мекемелердің емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.

Мемлекет тарапынан жастарға бағытталған құқықтық ағарту жұмыстары жүйелі әрі үздіксіз болуы қажет. Тегін заң көмегі, жастарға арналған құқықтық жобалар, қоғамдық қабылдаулар мен ашық кездесулер сенім қалыптастырады. Сонымен қатар жастардың өзін қоғамдық процестерге тарту, пікірін ескеру және шешім қабылдауға қатыстыру олардың заңға деген көзқарасын түбегейлі өзгерте алады. Заңға бағыну мәжбүрлілік емес, саналы таңдау болуы тиіс.

Құқықтық мәдениеті жоғары жастар – кез келген мемлекеттің ең үлкен байлығы. Олар өз құқығын қорғап қана қоймай, қоғам алдындағы жауапкершілігін де сезінеді. Мұндай ұрпақ әділетсіздікке бейжай қарамайды, заңды бұзуды қалыпты құбылыс ретінде қабылдамайды және қоғамдық дамуға белсенді үлес қосады. Құқықтық мәдениетсіз еркіндік анархияға айналса, құқықтық мәдениетпен ұштасқан еркіндік тұрақты даму кепілі бола алады.

Қорытындылай келе, жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру – бір реттік шара емес, ұзақ мерзімді әрі жүйелі үдеріс. Ол білім, тәрбие, ақпарат және жеке жауапкершіліктің үйлесімінен тұрады. Заңды білу – азаматтық міндет, ал оны құрметтеу – мәдениет белгісі. Осы мәдениет қалыптасқан кезде ғана әділ, саналы және тұрақты қоғам құру мүмкін болады. 

Нұржалғас Меирхан

ҚазҰУ-дың 3 курс студенті

Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз: