Семей полигоны: ұлт жадындағы қасірет

      Семей ядролық полигоны – ХХ ғасырдағы ең ірі ядролық сынақ алаңдарының бірі. Полигон 1947 жылы құрылып, 1949 жылдың 29 тамызында алғашқы атом бомбасы жарылды. 1949–1989 жылдар аралығында бұл аумақта 456 ядролық сынақ өткізілді. Оның 116-сы ашық түрде (жер үстінде және әуеде), 340-ы жер астында жасалды. Полигонның аумағы шамамен 18 500 шаршы шақырымды қамтыды.

Алғашқы жылдары жарылыстар ашық аспан астында жасалғандықтан, радиациялық бұлт жақын маңдағы елді мекендерге тарады. Халықтың қауіпсіздігі толық қамтамасыз етілмеді. Көптеген тұрғын радиацияның нақты қаупі туралы білмей өмір сүрді. Ресми деректер бойынша, 1,5 миллионнан астам адам радиация әсеріне ұшыраған.

Ядролық сынақтардың ең ауыр зардабы – адам денсаулығына тиген зиян. Семей өңірінде және оған іргелес аудандарда қатерлі ісік, қан аурулары, қалқанша безі сырқаттары жиі тіркелді. Туа біткен кемістіктер көбейді. Ғылыми зерттеулер радиацияның генетикалық деңгейде әсер ететінін көрсетеді. Демек, оның салдары бір ұрпақпен шектелмейді. Көптеген отбасы бірнеше буын бойы осы сынақтардың зардабын тартып келеді. Табиғи орта да елеулі өзгеріске ұшырады. Жарылыстар жер бедерін бүлдіріп, кратерлер пайда болды. Топырақ пен су көздері ластанды. Кей аумақтар ұзақ жылдар бойы шаруашылыққа жарамсыз күйде қалды. Экологиялық тепе-теңдік бұзылып, аймақтың табиғи жүйесіне зиян келді.

Полигонға жақын орналасқан Абыралы өңірі ядролық сынақтардың тікелей әсерін көрген аумақтардың бірі. Жарылыстар салдарынан экологиялық жағдай нашарлап, халық денсаулығына зиян тиді. Әлеуметтік-экономикалық қиындықтар күшейді. Кейін Абыралы ауданы әкімшілік бірлік ретінде таратылды. Бұл өңірдің ұзақ мерзімді әлсіреуін аңғартады.

1989 жылы құрылған Невада – Семей антиядролық қозғалысы қоғамдық қарсылықты күшейтті. Соның нәтижесінде 1991 жылдың 29 тамызында полигон ресми түрде жабылды. Қазақстан ядролық қарудан бас тарту арқылы бейбіт саясат ұстанған ел ретінде әлемге танылды. Алайда полигон жабылғанымен, оның зардабы бірден жойылған жоқ. Семей мен жалпы Шығыс Қазақстан өңірінде денсаулық мәселелері, экологиялық түйткілдер және әлеуметтік қиындықтар ұзақ уақыт сақталды. «Радиоактивті аймақ» деген түсінік өңірдің инвестициялық тартымдылығына да кері әсер етті. Халықтың көші-қоны артты, кейбір ауылдар бос қалды. Семей – тек географиялық атау емес. Ол – адам тағдырына, табиғатқа, тұтас ұлттың жадында қалған қасіретті кезеңнің белгісі.

“Journiverse” білім беру орталығының оқушысы: Такура Асхан