ЭЛЕКТРОНДЫ ТЕМЕКІЛЕРДІҢ ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ЖҮРЕК -ҚАН ТАМЫРЛАР ЖҮЙЕСІНЕ ӘСЕРІ

ЭЛЕКТРОНДЫ ТЕМЕКІЛЕРДІҢ ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ 

ЖҮРЕК -ҚАН ТАМЫРЛАР ЖҮЙЕСІНЕ ӘСЕРІ

Байменова Ақтолқын Ерғазыевна

С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті 

“Биостатистика және ғылыми зерттеу негіздері” кафедрасы Ғылыми жетекші, медицина ғылымдарының магистрі 

Қали Нұрсұлтан Нұрланұлы

С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина 

университетінің 3 курс студенті 

Түйіндеме. Бұл мақалада электронды темекілерді (вейптерді) қолданудың жасөспірімдердің жүрек-қан тамырлар жүйесіне тигізетін патологиялық әсерлері егжей-тегжейлі қарастырылады. Зерттеу барысында электронды темекі құрамындағы химиялық қоспалар мен никотиннің қан қысымына, жүрек соғу жиілігіне және тамырлардың эндотелий функциясына әсері талқыланады. Алынған мәліметтер жасөспірімдер арасында вейпингтің таралуы болашақта жүрек-қан тамырлары ауруларының жасаруына әкелетінін дәлелдейді.

Кілт сөздер: Электронды темекі, жүрек-қан тамырлар жүйесі, никотин, жасөспірімдер денсаулығы, тахикардия, вазоконстрикция.

Аннотация. В данной статье подробно рассматривается патологическое влияние использования электронных сигарет (вейпов) на сердечно-сосудистую систему подростков. В ходе исследования обсуждается влияние химических добавок и никотина, содержащихся в электронных сигаретах, на артериальное давление, частоту сердечных сокращений и эндотелиальную функцию сосудов. Полученные данные доказывают, что распространение вейпинга среди подростков приведет к омоложению сердечно-сосудистых заболеваний в будущем.

Ключевые слова: Электронные сигареты, сердечно-сосудистая система, никотин, здоровье подростков, тахикардия, вазоконстрикция.

Annotation: This article examines in detail the pathological effects of electronic cigarettes (vapes) on the cardiovascular system of adolescents. The study discusses the impact of chemical additives and nicotine contained in e-cigarettes on blood pressure, heart rate, and vascular endothelial function. The data obtained prove that the spread of vaping among adolescents will lead to the rejuvenation of cardiovascular diseases in the future.Кеңейтілген қорытынды

Жүргізілген кешенді зерттеу мен әдеби шолуэлектронды темекілердің жасөспірімдер денсаулығыүшін өте қауіпті екенін және оның «қауіпсіз» дегентүсініктің негізсіз екенін толық дәлелдейді. Зерттеужұмысының нәтижелері бойынша келесідейстратегиялық қорытындылар жасалды:

1. 

Патологиялық әсер:Вейптер жүрек-қан тамырларжүйесіне тек қолдану кезіндегі жедел әсерменшектелмей, тамырлардың эндотелий функциясынбұзып, созылмалы аурулардың ерте дамуына жолашады. Бұл болашақта жүрек-қан тамырларыауруларының айтарлықтай «жасаруына» әкелуімүмкін.

2. 

Ақпараттық саясат:Жасөспірімдер арасындавейпингтің нақты медициналық зардаптары туралыақпараттандыру жұмыстарын түбегейлі күшейтуқажет. Маркетингтік мифтерге қарсы ғылыминегізделген фактілерді насихаттау — алдын алушараларының негізі болуы тиіс.

3. 

Мемлекеттік бақылау:Болашақ ұрпақтың денсаулығын сақтау үшін мемлекеттік деңгейдеэлектронды темекілердің айналымына, сатылымынажәне жарнамасына бақылауды барынша қатаңдатуқажет.

4. 

Медициналық ұсыныс: Тұрақты вейп қолданушыжасөспірімдерге жүрек соғу жиілігі мен қанқысымының динамикасын бақылау, сондай-ақ ертедиагностикалау шараларын жүргізу ұсынылады.

Осылайша, вейпингпен күрес тек медициналық емес, сонымен қатар әлеуметтік-мемлекеттікдеңгейдегі басымдыққа ие болуы тиіс.

[2] Зерттеу нәтижелері: 

1. Сауалнамаға қатысқан 100 жасөспірімнің мәліметтері негізінде келесі көрсеткіштер анықталды: 

1. 40% респондент вейп қолданғаннан кейін 5-10 минут ішінде жүрек соғысының минутына 90-110 соққыға дейін жиілеуін 

(тахикардия) атап өтті.

2. 25% қатысушыда артериялық қан қысымының 10-15 мм сынап бағанасына көтерілуі байқалған.

3. Ұзақ уақыт (6 айдан жоғары) қолданушылар арасында физикалық жүктеме кезінде тез шаршау және ентігу белгілері жиі кездеседі.

4. Зерттеу көрсеткендей, вейпинг — бұл жай ғана әдет емес, бұл жас ағзаның жүрек-қан тамырлар резервтерін тауысатын патологиялық фактор.

ӘДЕБИ ШОЛУ
Халықаралық кардиологтар қауымдастығының мәліметінше, электронды темекі түтініндегі (аэрозоль) ұсақ бөлшектер өкпе альвеолалары арқылы өтіп, жүйелі қабыну процестерін тудырады [1]. С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ зерттеушілерінің еңбектерінде никотиннің симпатикалық жүйке жүйесін белсендіріп, катехоламиндердің (адреналин, норадреналин) бөлінуін тездететіні айтылған [2].

Бұл процесс тамырлардың созылмалы тарылуына, эндотелийдің зақымдалуына және атеросклероздың ерте басталуына әкеледі [1, 2]. Сонымен қатар, вейп құрамындағы ауыр металдар (никель, қорғасын, кадмий) миокард жасушаларына тікелей зақымдаушы әсер етеді [3].

Соңғы онжылдықта әлемдік деңгейде жасөспірімдер мен жастар арасында электронды темекілерді (vaping) тұтыну көрсеткіші геометриялық прогрессиямен өсіп келеді. Бұл мәселенің өзектілігі бірнеше маңызды факторлармен айқындалады. Біріншіден, агрессивті маркетингтік айла-шарғылардың әсерінен өндірушілер вейптерді «дәстүрлі темекіге қауіпсіз балама» ретінде насихаттайды [4]. Бұл жастар арасында жалған қауіпсіздік сезімін тудырып, олардың денсаулығына келетін қатерді елемеуіне әкеледі. Екіншіден, электронды темекілердегі никотин тұздары қанға өте тез сіңіп, жасөспірімнің әлі толық дамып жетілмеген миы мен жүрек-қан тамырлар жүйесіне агрессивті әсер етеді [2, 5]. Үшіншіден, вейп құрамындағы хошиістендіргіштер мен еріткіштердің (пропиленгликоль, глицерин) қызған кездегі химиялық трансформациясы әлі толық зерттелмеген ұзақ мерзімді салдарларға, соның ішінде жүрек бұлшықеттеріне токсикалық әсер беруге әкеп соғады [3].

Никотиннің кардиотоксикалық әсері және физиологиялық механизмдері

Халықаралық кардиологтар қауымдастығының және С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ зерттеушілерінің мәліметінше, электронды темекі түтініндегі (аэрозоль) ұсақ бөлшектер өкпе альвеолалары арқылы өтіп, жүйелі қабыну процестерін тудырады [1, 2]. Никотин симпатикалық жүйке жүйесін белсендіріп, катехоламиндердің (адреналин, норадреналин) бөлінуін тездететіні ғылыми дәлелденген. Бұл физиологиялық процесс келесідей патологиялық тізбекке әкеледі:

Вазоконстрикция: Тамырлардың созылмалы тарылуы байқалады [1].

Эндотелий зақымдануы: Қан тамырларының ішкі қабатының функциясы бұзылады [5].

Ерте атеросклероз: Тамырлардың зақымдануы салдарынан атеросклеротикалық өзгерістер жас кезден басталады [2, 3].

Сонымен қатар, вейп құрамындағы ауыр металдар (никель, қорғасын, кадмий) миокард жасушаларына тікелей зақымдаушы әсер етеді, бұл жүректің функционалдық резервін төмендетеді [3, 6].

Зерттеу нәтижелерін талдау
Жүргізілген сауалнамалар мен клиникалық бақылаулар вейпингтің жас ағзаға тигізетін нақты зардаптарын айқындады [7]:

Жедел реакция: Сауалнамаға қатысқан 100 жасөспірімнің 40%-ы вейп қолданғаннан кейін небәрі 5-10 минут ішінде жүрек соғысының минутына 90-110 соққыға дейін жиілеуін (тахикардия) атап өткен.

Гемодинамикалық өзгерістер: Қатысушылардың 25%-ында артериялық қан қысымының 10-15 мм сынап бағанасына көтерілуі тіркелген.

Төзімділіктің төмендеуі: Электронды темекіні 6 айдан артық қолданатын жасөспірімдер арасында физикалық жүктеме кезінде тез шаршау және ентігу белгілері жиі кездеседі.

Бұл деректер вейпингтің жай ғана зиянды әдет емес, жүрек-қан тамырлар жүйесінің ресурстарын тауысатын патологиялық фактор екенін айғақтайды [2, 7].

Кеңейтілген қорытынды
Жүргізілген кешенді зерттеу мен әдеби шолу электронды темекілердің жасөспірімдер денсаулығы үшін өте қауіпті екенін және оның «қауіпсіз» деген түсініктің негізсіз екенін толық дәлелдейді. Зерттеу жұмысының нәтижелері бойынша келесідей стратегиялық қорытындылар жасалды:

Патологиялық әсер: Вейптер жүрек-қан тамырлар жүйесіне тек қолдану кезіндегі жедел әсермен шектелмей, тамырлардың эндотелий функциясын бұзып, созылмалы аурулардың ерте дамуына жол ашады [1, 5]. Бұл болашақта жүрек-қан тамырлары ауруларының айтарлықтай «жасаруына» әкелуі мүмкін.

Ақпараттық саясат: Жасөспірімдер арасында вейпингтің нақты медициналық зардаптары туралы ақпараттандыру жұмыстарын түбегейлі күшейту қажет.

Мемлекеттік бақылау: Болашақ ұрпақтың денсаулығын сақтау үшін мемлекеттік деңгейде электронды темекілердің айналымына, сатылымына және жарнамасына бақылауды барынша қатаңдату қажет [4].

Медициналық ұсыныс: Тұрақты вейп қолданушы жасөспірімдерге жүрек соғу жиілігі мен қан қысымының динамикасын бақылау, сондай-ақ ерте диагностикалау шараларын жүргізу ұсынылады

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР: 

1. 1. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Электрондық темекілер бойынша есеп, 2023 жыл.

2. 2. С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ Хабаршысы, «Заманауи гаджеттердің физиологиялық әсері», 2022.

3. 3. Journal of the American College of Cardiology. «Cardiovascular effects of vaping», 2021.

4. 4. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтауды дамыту тұжырымдамасы 2021-2025 жж.

С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің 3 курс студенті

---