Адамның кемелденуі: жеке тұлға мен қоғам арасындағы үйлесім

Адамның кемелденуі – бұл адамның жеке тұлға ретінде қалыптасуы мен дамуының күрделі, көпқырлы процесі. Кемелдену ұғымы тек білім мен кәсіби дағдыны меңгерумен шектелмейді; ол адамның рухани байлығы, моральдық тұрақтылығы, әлеуметтік жауапкершілігі және өзін-өзі жетілдіру қабілеті арқылы өлшенеді. Кемел адам – өз ісімен қоғамға үлес қосатын, ішкі үйлесімге жеткен, ойы мен жүрегі бір-біріне үйлескен тұлға. Мұндай адам өмірлік мақсаттарын айқын түсінеді, қиындықтарға төтеп бере алады және өзінің қабілеттерін қоғамның игілігіне жұмсай білетін қасиетке ие.

Кемел адам ұғымының шығу тарихы философиялық ой-пікірлермен тығыз байланысты. Ежелгі дәуірде бұл идея адамның ақыл-ой және рухани дамуы арқылы жүзеге асатын толық тұлғаны сипаттау үшін қалыптасқан.  Кемелдену тек жеке тұлғаға ғана қатысты емес, ол қоғамның дамуына да әсер етеді. Қоғамда кемел адамдар саны артқан сайын оның моральдық, мәдени және әлеуметтік тұрақтылығы күшейеді, өйткені әрбір тұлға өз іс-әрекетімен өзгелерге үлгі болып, әділдік пен ізгілікті қолдайды.

Сонымен қатар, адам кемелденуіне мәдениет, дін, дәстүр және тарихи жағдайлар сияқты сыртқы факторлар да ықпал етеді. Мәдениет арқылы адам эстетикалық талғамын, рухани және моральдық құндылықтарын дамытады. Дін мен дәстүр адамның өмірлік ұстанымдарын, адамгершілік қағидаларын қалыптастырады. Тарихи кезеңдер мен қоғамдық жағдайлар адамның өзін-өзі жетілдіру мүмкіндіктеріне әсер етеді. 

Кемел адам ұғымы философиялық, әлеуметтік және әдебиет салаларында өзіндік көрініс тапқан. Ол тек жеке жетістік пен кәсіби дамумен шектелмей, адамның ішкі әлемін, рухани және моральдық дамуын қамтиды. Кемелдену процесі өмір бойғы ізденіс пен өзін-өзі жетілдіруді талап етеді және әр адамның бойындағы ізгі қасиеттерді дамыту арқылы ғана жүзеге асады. Осы тұрғыдан қарағанда, кемел адам ұғымы - жеке тұлғаның дамуы мен қоғамның моральдық, рухани тірегін анықтайтын маңызды философиялық категория.

 

Әл-Фараби: білім мен моральдың үйлесімі

Әл-Фараби адам кемелдігі туралы ойларын өзінің философиялық еңбектерінде, әсіресе “Қайырымды қала тұрғындары” атты трактатында жан-жақты ашқан. Ол адамның кемелденуін үш бағыт бойынша қарастырады: ақыл-ой дамуы, моральдық тәрбиесі және рухани жетілуі. Әл-Фараби үшін кемел адам – тек жеке жетістіктерге жеткен тұлға емес, қоғамға қызмет ететін, өз әрекетімен өзгелерге үлгі бола білетін адам.

Мысалы, ол өз еңбектерінде ақылды адам өз ісіне ғана емес, қоғамға да жауапты екенін атап көрсетеді. Бұл пікір қазіргі заманның этикасы мен әлеуметтік философиясында да өзектілігін сақтайды. Әл-Фараби кемел адамды тек білім алу арқылы ғана емес, өзінің білімін дұрыс пайдаланып, қоғамға пайдалы іс-әрекеттер жасау арқылы толыққанды деп есептеген. Ол адам кемелдігін өлшеудің маңызды өлшемі ретінде ізгілік пен әділдікті көрсеткен, яғни ақыл-ойдың дамуы жеткіліксіз, жүрек пен рух та кемел болуға тиіс.

 

Абай Құнанбайұлы және рухани кемелдік

Абай Құнанбайұлы адамның кемелдігі ұғымын рухани және моральдық дамудың негізінде қарастырады. Оның ойынша, білім – тек кітаптан алынған ақпарат емес, өмірлік тәжірибемен үйлескенде ғана құндылыққа ие болады. Абай шығармаларында кемел адамға тән қасиеттер ретінде ізгілік, әділдік, өзін-өзі тану, өз әрекеті мен сөзінде үйлесімділік және қоғамға пайдалы болу айқын көрінеді.

Абайдың философиясында кемелдікке жету үшін адамның өз бойындағы ар мен жан үйлесімін дамыта білуі маңызды. Оның қара сөздерінде адамның ақылы мен жүрегі үйлесім тапса, сол адам кемел адамға айналатыны  көрініс табады. Бұл ой қазіргі замандағы тұлғаның рухани дамуы үшін де маңызды, өйткені адамның ішкі әлемінің үйлесімділігі оның іс-әрекетінде, шешім қабылдауында және қоғаммен қарым-қатынасында байқалады.

Абай кемелдікті тек жеке жетістіктермен шектемей, адамның қоғамға әсер етуімен байланыстырады. Мысалы, адам өз білімін және моральдық қасиеттерін қоғам игілігіне жұмсай білсе, оның кемелдігі толық болады. Сонымен қатар, Абай рухани дамудың үздіксіз процесс екенін көрсетеді: адам кемелденуі өмір бойы іздену, өзін-өзі жетілдіру және моральдық жауапкершілікті дамыту арқылы жүзеге асады.

 

Шетелдік ойшылдардың көзқарасы

Шетелдік философтар адам кемелдігі мәселесін әртүрлі қырынан қарастырады, бірақ олардың барлығы кемел адамның моральдық және рухани дамуы маңызды екенін атап көрсетеді.

Ежелгі грек философы Платон адам кемелдігі туралы ойларын «Государство» (The Republic) еңбегінде жан-жақты қарастырады. Платон үшін кемел адам – қоғамның тірегі, әділдік пен тәртіпті қамтамасыз ететін тұлға. Ол адамның кемелденуі тек интеллектуалдық білім мен білімді меңгеру арқылы емес, рухани және моральдық жетілу арқылы жүзеге асатынын көрсетеді.

Платон адамның кемелдігін түсіндіру үшін жан мен ақыл арасындағы үйлесімділік идеясын ұсынады. Оның ойынша, адамның ішкі әлемінде ақыл, батылдық және қалаулар үйлесім тапса, ол қоғамдағы әділ және үйлесімді тұлғаға айналады. Бұл тұрғыдан кемел адам – өз қалауларын, міндеттерін және әрекеттерін үйлестіре білетін адам, яғни жеке пайда мен қоғам игілігін тең ұстай білетін тұлға.

Қытай ойшылы Конфуций адам кемелдігін этика мен әлеуметтік жауапкершілік тұрғысынан қарастырады. Оның негізгі еңбегі – «Лунь Юй» (Analects / Беседы и суждения), онда адамгершілік, тәртіп және қоғамға қызмет ету маңызды категориялар ретінде қарастырылады. Конфуций кемел адамды тек жеке жетістіктерге жеткен тұлға емес, өз ісімен өзгелерге үлгі болатын, қоғамға пайдалы әрекет жасай білетін адам ретінде сипаттайды.

Конфуцийдің пайымдауынша, адамның кемелденуіне этикалық нормаларды сақтау, өз әрекеті мен сөзінде үйлесімді болу, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну әсер етеді. Ол: «Кемел адам – өз ісімен басқаларға үлгі болатын адам» деп көрсеткендей, мораль мен іс-әрекет арасындағы үйлесімділікті басты шарт деп санайды. Конфуций үшін кемелдік тек білім немесе кәсіби қабілет емес, қоғаммен байланыс, моральдық тұтастық және қоғамдық қызмет арқылы жүзеге асады.

Қазіргі контексте Конфуцийдің идеясы жеке тұлғаның әлеуметтік жауапкершілігі мен этикалық дамуына бағдар береді. Кемел адам – өз білімін және қабілетін жеке игілігі үшін ғана емес, қоғам игілігі үшін пайдаланатын тұлға. Осы тұрғыдан қарағанда, Платон мен Конфуцийдің көзқарастары үйлесіп, адам кемелдігін жеке және қоғамдық дамудың біртұтас процесі ретінде түсінуге мүмкіндік береді.

 

Әдебиеттегі кемел адам образы

Әдебиетте кемел адам идеясы көбіне кейіпкердің ішкі әлемі, моральдық және рухани дамуы арқылы көрініс табады. Кемел кейіпкер – өз бойындағы рухани, моральдық және интеллектуалдық қасиеттерін үйлестіре білетін, өмірлік сынақтардан өтіп, қоғамға пайдалы іс-әрекет жасай білетін адам. Әдеби кейіпкерлер арқылы авторлар адам кемелдігінің философиялық және әлеуметтік мәнін терең көрсетеді.

Мысалы, Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романындағы Пьер Безухов – кемел адам болмысының көрінісі. Пьердің өмірлік ізденісі, ішкі дағдарыстарды жеңуі, өз әрекеті арқылы қоғамға пайдалы болуға ұмтылуы оның кемелдігін көрсетеді. Пьердің кемелдікке ұмтылысы тек білім мен әлеуметтік мәртебеден емес, рухани дамудан, моральдық таңдаулардан және өзін-өзі танудан туындайды. Ол өзінің іс-әрекеттерін ішкі үйлесім мен моральдық принциптерге сүйене отырып жасайды, бұл тұрғыдан оның бейнесі Платон мен Конфуцийдің идеясымен үндеседі.

Әдебиетте кемел адам ұғымы кейде кейіпкердің қоғам алдындағы жауапкершілігі арқылы көрінеді. Мысалы, Толстой кейіпкерлері көбінесе өз шешімдерін қоғам мен өзгелердің игілігі үшін үйлестіріп, жеке мүддеден жоғары тұрады. Бұл процесс кейіпкердің ішкі жан дүниесін, моральдық және рухани жетілуін көрсетеді.

Әдеби кейіпкерлер арқылы адам кемелдігі тек теориялық категория емес, өмірлік тәжірибемен, моральдық таңдаулармен және ішкі ізденіс арқылы жүзеге асатынын көруге болады. Әдебиет кемелдікті практикалық тұрғыдан бейнелеп, философиялық және ұлттық ойшылдардың көзқарасын өмірмен байланыстыра түседі.

Адамның кемелденуі – жеке тұлғаның дамуы мен қоғамның рухани және моральдық тұрақтылығы үшін маңызды үдеріс. Кемел адам ұғымы тек білімділікпен немесе кәсіби жетістіктермен шектелмейді, ол рухани байлықты, моральдық тұрақтылықты, әлеуметтік жауапкершілікті және ішкі үйлесімділікті біріктіретін толыққанды тұлға болып табылады. Кемел адам өз бойындағы ақыл мен жүректі үйлестіре білетін, өмірлік сынақтардан өтіп, өз білімін қоғамға пайдалы түрде қолдана білетін адам ретінде сипатталады.

ДОСЫМЖАН Серік

ҚАРАҚАТ Дүйсен

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың

3-курс студенттері

Жетекшісі: фил ғ.к., доцент Р.С. Жақсылықбаева

---

---