Ілияс Жансүгіровтің «Күй» поэмасына әдеби талдау - Тураева Дина Абдрашовна

1. Поэманың құрылымы мен композициясы

Ілияс Жансүгіровтің «Күй» поэмасы құрылымдық жағынан өте шебер құрастырылған, поэтикалық композициясы терең ойды білдіреді. Поэма белгілі бір музыкалық әуенге ұқсас құрылыммен жазылған. Қобызды тыңдағандай, әрбір жолы бізге жаңа бейнелерді, сезімдерді, ойларды ұсынады. Ақын күйдің ішкі әлемін терең танып, оның жан дүниесіне әсер ететін қуатын, адамның рухани әлемін өзгерте алатын күшін сипаттайды.

Поэманың бөліктері:

1. Кіріспе: Мұнда ақын күй өнерінің маңызын таныстырып, оның құдыретін, ішкі сұлулығын суреттейді.
2. Негізгі бөлім: Қобызшының күй тартып, оған еліткен халықтың сезімін ашып, күйдің адам жанын қалай тербейтіні түсіндіріледі.
3. Қорытынды: Бұл бөлімде күйдің құдіретін толықтырып, оның халық үшін қаншалықты маңызды екенін айқындайды.

Поэманың әр бөлігі өзара үйлесімділік пен симметрияға ие, бұл күйдің өзі де қандай әсерлі болса, сол әсерді поэма арқылы сезінуге болады.

 2. Күй — адамның жан дүниесі мен күйін білдіретін құрал

Поэманың негізгі идеясы — күйдің адам өмірінде алатын орнын суреттеу. Әдетте күй — адамның ішкі жан дүниесін білдіретін өнер ретінде қарастырылады, ал Жансүгіров оны рухани тазалықтың, елдің қайғысы мен қуанышының, тарихы мен тағдырын бейнелейтін ерекше құбылыс деп көрсетеді. Қобызды ұстаған адам, яғни күйші, өз заманының трагедиясы мен қуаныштарын жеткізуші ретінде бейнеленеді.

Поэманың басынан аяғына дейін күйдің әрбір әуенінен адамның терең сезімдері, ұлттың тарихы мен болмысы танылады. Әрбір күй — ол тек қана дыбыстар емес, сол арқылы адам өзінің жан-дүниесін ашып, қоршаған әлеммен, табиғатпен байланыс орнатады. Күйді тыңдай отырып, біз тек музыка тыңдамаймыз, біз тұтас бір әлемді сезінеміз.

 3. Поэманың негізгі кейіпкері — Қобызшы бейнесі

Поэманың орталық бейнесі — қобызшы. Бұл образ тек күйші ғана емес, сонымен қатар қазақ халқының рухани көшбасшысы, оның мәдени мұрасының сақтаушысы. Қобызшы күй тартқанда, оның ішкі дүниесі жарқырап шығады, сол арқылы оның сезімдері, ойлары, ұлттың тарихы да бейнеленеді.

Қобызшының күйі — тек музыка емес, ол бүкіл халықтың жан дүниесі, оның өткен-кеткені, қуанышы мен қайғысы. Бұл бейне оқырманға қазақ халқының дәстүрлері мен ұлттық рухын ұғынуға мүмкіндік береді.

Қобызшы күй тартқанда, тыңдаушының жүрегіне тек музыка емес, бүкіл елдің тарихы, оның болашаққа деген сенімі де ұялайды. Бұл күйдің әлемдік мәні бар екенін көрсетеді. Қобызшы арқылы ақын қазақ халқының тағдырын, оның сезімдерін бейнелеп, ұлттық рухты күшейтуді көздейді.

4. Поэманың көркемдік құралдары мен тіл ерекшеліктері

Поэманың тілі көркем әрі образды. Жансүгіров метафоралар мен эпитеттерді, әсіресе табиғат пен күй арасындағы байланысқа қатысты қолдануда шебер. Мысалы, ақын күйді «таудың ұлы үнін», «жұлдыздар сыңғырын» салыстыру арқылы тыңдаушыға күйдің табиғатпен қаншалықты үндес екенін жеткізеді. Ол күйді табиғаттың ажырамас бөлігі ретінде сипаттайды, өйткені күй — табиғаттың, адамның, ұлттың ажырамас үндестігі.

Поэманың басым бөлігі танымдық-эстетикалық образдарға толы. Ақын күйді «тауды-тасты бұзатұғын», «асқақтау, аспанға ұшу» сияқты сөздермен сипаттап, оның құдыретін айқын білдіреді. Поэтикалық теңеулер мен салыстырулар — поэманың терең эстетикалық әсерін қалыптастырады, күйдің бейнелі қуатын көрсетеді.

Күйдің әуендері әрбір тыңдаушыға ерекше әсер етеді, бірақ Жансүгіров оны жүрекпен сезіну, тыңдау ғана емес, жан-дүниеңмен түсіну керек екенін көрсетеді.

5. Поэманың философиялық мәні

«Күй» поэмасы тек музыка жайлы емес, ол өмірдің мәні, адамның рухани әлемі туралы философиялық толғау болып табылады. Күйдің арқылы адамның ішкі толғанысын, қайғы-қасіретін, қуанышын жеткізу қазақ өнерінің терең философиясын танытады. Күйді тыңдаған кезде, адамның жан дүниесі жаңарады, ол өзінің табиғаты мен қоғаммен байланысын түсінеді.

Ақынның «күйді тыңдағанда адам рухы көтеріледі, ол өз болмысын, ішкі әлемін сезінеді» деген тұжырымы поэманың терең философиялық мәнін ашады. Күй — бұл өмірдің барлық құбылыстарын қабылдай білу, адамның ішкі әлемін терең сезіну. Ол рухани тазалықтың символы болып табылады.

Қорытынды

Ілияс Жансүгіровтің «Күй» поэмасы қазақ өнерінің, әсіресе күй мен қобыздың, ұлттық рухани мәдениеттің құдіретін танытатын шығармалардың бірі болып табылады. Бұл поэма қазақ халқының тарихи санасын, рухани мұрасын, және адамның ішкі әлемін ашып көрсетеді. Ақын күйдің тек музыкалық емес, рухани күш екенін айтып, оның қоғам мен адам өміріндегі маңызын айқындайды.

Поэмадағы күйші бейнесі — халықтың мәдени мұрасының сақтаушысы ғана емес, оның рухани жандануына себепкер тұлға ретінде көрінеді. «Күй» поэмасы қазақ халқының музыка мәдениеті мен рухани байлығын құрметтейтін туынды ретінде бүгінгі күнге дейін маңыздылығын жоғалтпай келеді.

 

---