Дала демократиясындағы әйелдердің тарихи рөлі және орны

Дала демократиясы – көшпелі түркі-қазақ қоғамының саяси құрылымындағы ерекше құбылыс, онда халықтың пікірі, рулық кеңестер мен құрылтайлар маңызды рөл атқарған. Осы жүйеде әйелдердің орны айрықша болды: олар тек отбасының ұйытқысы ғана емес, қоғамдық-саяси процестерге белсенді араласқан тұлғалар ретінде танылды. Қазақ тарихындағы әйел бейнесі еркіндікпен, парасаттылықпен және қоғамдық жауапкершілікпен сипатталады.

Байырғы қазақ қоғамында әйелдердің әлеуметтік еркіндігі салыстырмалы түрде жоғары болды. Олар бет-жүзін жасырмай, қоғамдық ортада еркін жүріп, түрлі жиындарға қатысқан. Түркі дәстүрінде әйел күйеуінің серігі ғана емес, оның кеңесшісі ретінде де қабылданды. Әйелдер далада, саудада және мемлекеттік жиналыстарда белсенділік танытып, әсіресе жасы үлкен аналар шешендігімен және өмірлік тәжірибесімен ерекшеленді. «Әйел-үзеңгі» ұғымы – осындай шешен, тапқыр әйелдердің қоғамдағы орнын айқындайтын бейне.

Қазақ қоғамында әйелдердің негізгі рөлі ұрпақ тәрбиесімен тығыз байланысты болды. «Бір қолымен бесік, бір қолымен әлем тербеткен» деген нақыл олардың тек отбасылық емес, қоғамдық маңызын да көрсетеді. Әйелдер салт-дәстүрді сақтап, ұлттық құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Сонымен қатар, олар руаралық қатынастарда, дауларды шешуде және қоғамдық келісімді сақтауда маңызды қызмет атқарды.

Дала демократиясының маңызды ерекшеліктерінің бірі – әйелдердің саяси қатысуы. Олар рулық жиналыстарда (құрылтайларда) сөз сөйлеп, кей жағдайда дауыс беріп, шешім қабылдау процесіне қатысқан. Кейбір әйелдер хан мен билердің кеңесшісі ретінде ел басқару ісіне тікелей ықпал еткен. Бұл – көшпелі қоғамдағы демократиялық дәстүрдің айқын көрінісі.

Тарихта мұндай белсенділікті дәлелдейтін нақты мысалдар бар. Мәселен, Томирис сақ патшайымы ретінде парсы патшасы Кирдің әскерін жеңіп, ел тәуелсіздігін сақтап қалған. Ол әскери қолбасшы ғана емес, саяси көшбасшы ретінде де танылды. Сонымен қатар, Домалақ ана (Нұрила) ел бірлігін нығайтуда даналық танытып, рулық қатынастарды реттеуде маңызды рөл атқарған. Ал Бопай ханым Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыста қолбасшылық жасап, саяси және әскери шешімдерге ықпал еткен.

XX ғасырдың басында әйелдердің қоғамдық рөлі жаңа деңгейге көтерілді. 1917 жылы Орынборда өткен жалпы қазақ съезінде әйелдердің теңдігі мәселесі көтеріліп, олардың сайлау құқығы талқыланды. Бұл қазақ қоғамында гендерлік теңдік идеясын заңды түрде бекітуге бағытталған алғашқы қадамдардың бірі болды. Осы кезеңде Нәзипа Құлжанова Шығыс әйелдерінің съезін ұйымдастырып, ағартушылық қызмет арқылы әйелдердің қоғамдық белсенділігін арттыруға үлес қосты. Сондай-ақ, «Әйел теңдігі» журналының шығуы әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуге ықпал етті.

Дегенмен, әйелдердің саяси қатысуына белгілі бір кедергілер де болды. Дәстүрлі гендерлік стереотиптер мен әлеуметтік рөлдер әйелдерді көбіне отбасылық міндеттермен шектеді. Ислам дінінің ықпалы күшейген сайын олардың қоғамдық өмірге белсенді араласуы біршама азайды. Сонымен қатар, сауатсыздық пен білімнің жетіспеушілігі XX ғасырдың басында әйелдердің саясатқа қатысуын тежеді.

Кеңес дәуірінде әйелдерді қоғамдық-саяси өмірге тарту мақсатында квоталық жүйе енгізіліп, олардың мемлекеттік басқару органдарындағы үлесі артты. Ал тәуелсіз Қазақстан кезеңінде бұл үрдіс жалғасын тауып, гендерлік теңдікке бағытталған нақты шаралар жүзеге асырылды. Мысалы, парламентте әйелдердің үлесін арттыру үшін 30 пайыздық квота енгізілді. Сонымен қатар, түрлі білім беру бағдарламалары мен көшбасшылық курстар әйелдердің қоғамдық белсенділігін арттыруға бағытталды.

Қорытындылай келе, дала демократиясындағы әйелдердің тарихи рөлі қазақ қоғамының демократиялық әрі теңгерімді сипатын көрсетеді. Әйелдер тек отбасының тірегі ғана емес, елдің саяси, әлеуметтік және мәдени дамуына ықпал еткен маңызды тұлғалар болды. Олардың тарихи тәжірибесі қазіргі Қазақстандағы гендерлік теңдік саясатының негізін құрайды және қоғам дамуының маңызды факторы болып қала береді.

---

---