ЖОҒАРЫ БІЛІМ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ: АВТОР ОБРАЗЫ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТҰЛҒА ТӘРБИЕСІ - Арайлым ЗЕБЕРХАН, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 1-курс магистранты; Сәуле ЕРЖАНОВА, ф.ғ.д., профессор.

Кіріспе. Қазіргі жаһандану жағдайында жоғары білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – кәсіби білімі терең, дүниетанымы кең, рухани құндылықтарды бағалай алатын тұлға қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда гуманитарлық пәндердің, соның ішінде қазақ әдебиетінің орны ерекше. Қазақ әдебиеті – тек көркем мәтіндер жиынтығы ғана емес, ол ұлттық мәдениетті, тарихи сананы және рухани құндылықтарды сақтап, ұрпақ санасына жеткізетін маңызды құрал. Жоғары білім жүйесінде қазақ әдебиетін оқытудың мәні тек әдеби-теориялық білім берумен шектелмейді. Әдебиет студенттің дүниетанымын қалыптастырады, рухани-адамгершілік құндылықтарды тануына ықпал етеді және ұлттық мәдениетті түсіну деңгейін тереңдетеді. Осы тұрғыдан алғанда, көркем шығармадағы автор образы ерекше маңызға ие. Себебі студент әдеби мәтінді қабылдау барысында тек кейіпкерлер әлемімен ғана емес, автордың дүниетанымымен, көзқарасымен және рухани ұстанымымен де танысады. Қазіргі қазақ поэзиясында автор образы айтарлықтай өзгерістерге ұшырап отыр. Егер бұрынғы поэзияда автор ұлттық идеяны, қоғамдық ұстанымды айқын білдіретін тұлға ретінде көрінсе, бүгінгі поэзияда автордың ішкі әлемі, жеке сезімі, рухани күйзелісі, күмәні мен толғанысы алдыңғы қатарға шыға бастады. Бұл өзгерістер әдеби процестегі заңды құбылыс болғанымен, оның жоғары білім беру кеңістігіндегі тәрбиелік мәнін арнайы қарастыру қажеттігі туындайды. Қазақ әдебиеті – жоғары білім жүйесіндегі рухани-танымдық пән. Жоғары білім беру жүйесінде қазақ әдебиеті тек филологиялық білім көзі ретінде емес, студенттің рухани-танымдық әлеуетін қалыптастыратын маңызды пәндердің бірі саналады. Әдебиетті оқыту барысында білім алушы тек мәтін мазмұнын игеріп қана қоймай, тарихи тәжірибені, ұлттық дүниетанымды, адам болмысының күрделі қырларын тану мүмкіндігіне ие болады. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ әдебиеті тұлғаның ішкі мәдениетін қалыптастыратын, ойлау жүйесін тереңдететін және рухани бағдарын айқындайтын негізгі құралдардың бірі. Қазақ әдебиетінің білім беру кеңістігіндегі ерекшелігі – оның синкретті табиғатында. Яғни, әдебиетте тарих, философия, мәдениет, психология элементтері тоғысып, тұтас рухани жүйе қалыптастырады. Мұндай кешенді мазмұн студенттің сыни ойлау қабілетін дамытуға, дүниені көпқырлы қабылдауына және құндылықтар иерархиясын саралауына ықпал етеді. Әсіресе поэзия жанры адамның ішкі әлемін, сезімдік тәжірибесін және рухани ізденістерін бейнелеу арқылы тұлғаның эмоционалдық интеллектісін қалыптастыруда маңызды қызмет атқарады. Жоғары білім беру жүйесінде әдебиеттің тәрбиелік қызметі оның мазмұнынан ғана емес, оны ұсыну тәсілінен де көрінеді. Көркем мәтінді талдау барысында студент белгілі бір тарихи кезеңнің рухани ахуалын, қоғамдық құндылықтарын және адам мен қоғам арасындағы қатынастарды зерделейді. Бұл үдеріс білім алушының тек ақпарат қабылдаушы емес, ойланушы, талдаушы субъект ретінде қалыптасуына жағдай жасайды. Осы ретте автор образы ерекше мәнге ие. Автор – көркем мәтіннің ішкі ұйымдастырушысы ғана емес, сонымен қатар белгілі бір дүниетанымның, құндылықтар жүйесінің және рухани бағдардың тасымалдаушысы. Әдеби шығарманы оқу барысында студент автордың көзқарасымен, оның әлемді қабылдау ерекшелігімен және адам болмысына қатысты пайымдарымен танысады. Демек, автор образы арқылы студентке тек эстетикалық әсер ғана емес, белгілі бір рухани тәжірибе де беріледі. Сондықтан жоғары білім беру жүйесінде қазақ әдебиетін оқыту барысында автор образының мазмұнын, құрылымын және өзгеру динамикасын ескеру маңызды. Әсіресе қазіргі кезеңдегі әдеби процестерді назардан тыс қалдырмай, жаңа авторлық модельдердің ерекшеліктерін талдау білім алушының заманауи мәдени кеңістікті түсінуіне мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде студенттің тек өткенді игеріп қана қоймай, қазіргі қоғамдағы рухани өзгерістерді пайымдай алатын тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Негізгі бөлім. Көркем мәтіннің құрылымында автор образы орталық категориялардың бірі ретінде танылады. Ол тек шығарманың идеялық-мазмұндық жүйесін ұйымдастырушы элемент қана емес, сонымен қатар белгілі бір дүниетанымдық, құндылықтық бағдардың көрінісі. [1; 29] Осы тұрғыдан алғанда, жоғары білім беру жүйесінде әдебиетті оқыту барысында автор образының педагогикалық маңызы айрықша. Әдеби шығарманы қабылдау үдерісінде студент кейіпкерлер әрекеті мен сюжет желісін ғана емес, автордың дүниені тану тәсілін, бағалау жүйесін, адам болмысына қатысты ұстанымдарын да игереді. Автор образы арқылы берілетін бұл мазмұн білім алушының ішкі дүниесіне әсер етіп, оның дүниетанымдық бағдарларын қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан автор образы әдебиет пәнінің тәрбиелік әлеуетін жүзеге асыратын негізгі тетіктердің бірі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі қазақ поэзиясында автор көбіне айқын позициясы бар, қоғамдық ойды жеткізуші, ұлттық мүддені қорғаушы тұлға ретінде көрінеді. Мұндай автор бейнесі білім алушы үшін белгілі бір рухани бағдар, моральдық ұстаным үлгісі қызметін атқарады. Автор сөзі мен ұстанымы арасында үйлесімнің болуы студенттің мәтінді тұтас қабылдауына және ондағы құндылықтарды айқындауына мүмкіндік береді. Ал қазіргі қазақ поэзиясында автор образы күрделене түскен. Автордың ішкі әлеміне үңілу, субъективті тәжірибені алдыңғы қатарға шығару, күмән мен көпмәнділікке негізделген поэтикалық ойлау жүйесінің күшеюі байқалады. Бұл жағдайда автор айқын бағыт беруші тұлғадан гөрі, болмысты әр қырынан пайымдайтын, тұрақты қорытынды ұсынудан гөрі сұрақ қоюға бейім субъект ретінде көрінеді. Мұндай өзгеріс әдебиетті қабылдау сипатына да әсер етеді. Қазіргі поэзиядағы авторлық сананың бұл ерекшеліктері студенттің мәтінді қабылдау үдерісін күрделендіреді, бірақ сонымен қатар оның сыни ойлау қабілетін дамытуға жағдай жасайды. Айқын жауаптан гөрі көпмәнділікке негізделген мәтін студентті ойлануға, салыстыруға, өзіндік қорытынды жасауға жетелейді. Осы тұрғыдан алғанда, автор образының трансформациясы әдебиеттің педагогикалық мүмкіндіктерін шектемейді, керісінше, оны жаңа деңгейге көтереді. Сонымен қатар автор образының өзгеруі студенттің рухани тәжірибесіне де ықпал етеді. Қазіргі поэзиядағы ішкі күйзеліс, жалғыздық, болмысқа қатысты сұрақтар сияқты мотивтер білім алушының өзіндік рефлексия жасауына, ішкі әлемін тануына мүмкіндік береді. Бұл үдеріс тұлғаның эмоционалдық және интеллектуалдық дамуына оң әсерін тигізеді. Осылайша, автор образы жоғары білім беру жүйесінде тек әдеби-теориялық категория ретінде емес, студент тұлғасының қалыптасуына ықпал ететін маңызды педагогикалық құрал ретінде танылады. Оның трансформациясын ескеру әдебиетті оқыту мазмұнын жаңғыртуға және білім беру үдерісінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Қазіргі қазақ поэзиясындағы автор образы әдеби дамудың ішкі заңдылықтары мен қоғамдағы өзгерістердің ықпалымен жаңа сипатқа ие болып отыр. Авторлық сананың бұл трансформациясы поэтикалық мәтіннің құрылымынан, тілдік ұйымдасуынан және мазмұндық бағдарынан айқын байқалады. Осы тұрғыдан алғанда, автор образының өзгеруін әдеби үдерістің заңды эволюциясы ретінде қарастыруға болады. Дәстүрлі поэзияда автор көбіне тұтас, тұрақты дүниетанымға ие, айқын позиция ұстанатын субъект ретінде көрінсе, қазіргі поэзияда бұл тұтастық бұзылып, авторлық «меннің» ішкі жіктелуі, көпқабаттылығы байқалады. Автор енді бір ғана көзқарастың иесі емес, әртүрлі психологиялық күйлер мен дүниетанымдық қайшылықтарды қатар алып жүретін күрделі сана иесі ретінде көрінеді. Бұл құбылыс поэзиядағы ойдың фрагменттік берілуінен, ассоциациялық құрылымдардың басым болуынан және ішкі монологтың күшеюінен аңғарылады. Бұл өзгеріс поэзияның мазмұндық бағытын ғана емес, оның қабылдану ерекшелігін де өзгертеді. Автор образының трансформациясында ирония мен күмән категорияларының күшеюі де маңызды орын алады. Қазіргі поэзияда абсолюттік ақиқат ұсыну сиреп, оның орнына көпмәнділік, шарттылық, салыстырмалылық алдыңғы қатарға шығады. Автор өз ойын түпкілікті тұжырым ретінде емес, ықтимал нұсқалардың бірі ретінде ұсынады. Бұл ерекшелік оқырманды белсенді қабылдаушыға айналдырып, мәтінмен диалогқа түсуге итермелейді. Тағы бір назар аударарлық жайт – автор мен мәтін арасындағы қашықтықтың өзгеруі. Қазіргі поэзияда автор кейде өз «менінен» алшақтап, түрлі рөлдер мен маскалар арқылы сөйлейді. Бұл поэтикалық субъектінің тұрақсыздығын, оның үнемі қозғалыста екенін көрсетеді. Мұндай тәсілдер автор образының біржақты емес, көпқырлы екендігін айқындайды. Аталған өзгерістердің барлығы қазіргі қоғамның күрделі құрылымымен, ақпараттық кеңістіктің кеңеюімен және тұлғаның ішкі әлеміндегі қайшылықтардың артуымен байланысты. Соның нәтижесінде поэзиядағы автор образы да осы күрделілікті бейнелейтін жаңа сапалық деңгейге көтеріледі. Осылайша, қазіргі қазақ поэзиясындағы автор образының трансформациясы оның мазмұндық және құрылымдық сипатын ғана емес, оқырманмен қарым-қатынас формасын да өзгертеді. Бұл өзгерістер жоғары білім беру жүйесінде әдебиетті оқыту тәсілдерін қайта қарастыру қажеттігін көрсетеді. Қазіргі жоғары білім беру жүйесінде тұлға қалыптастыру мәселесі тек кәсіби құзыреттерді меңгертумен шектелмей, білім алушының рухани, дүниетанымдық және құндылықтық бағдарларын айқындаумен тығыз байланысты қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ әдебиетін оқыту үдерісі студенттің жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі ретінде бағаланады. Қазіргі қазақ поэзиясындағы автор образының трансформациясы әдеби білім мазмұнын жаңаша пайымдауды талап етеді. Авторлық сананың күрделенуі, көпмәнділікке негізделген ойлау жүйесінің қалыптасуы, ішкі рефлексияның күшеюі – мұның барлығы білім алушының мәтінді қабылдау деңгейіне жаңа талаптар қояды. Әдебиетті игеру енді тек мазмұнды түсіну емес, оны интерпретациялау, талдау, салыстыру және өзіндік көзқарас қалыптастыру үдерісіне айналады. Осы өзгерістерге сәйкес әдебиетті оқыту әдістері де жаңғыруы тиіс. Дәстүрлі репродуктивті тәсілдермен қатар, интерпретациялық, диалогтық, зерттеушілік бағыттағы оқыту модельдерін енгізу қажеттігі туындайды. Мұндай әдістер студенттің тек білім алушы емес, мәтінмен белсенді әрекеттесуші субъект ретінде қалыптасуына мүмкіндік береді. Нәтижесінде білім алушының сыни ойлау қабілеті дамып, күрделі мәтіндерді қабылдау және талдау дағдылары қалыптасады. Әдеби білімнің тұлға тәрбиесіндегі рөлі оның эмоционалдық және рухани ықпалымен де анықталады. Қазіргі поэзиядағы автордың ішкі күйзелісі, болмысқа қатысты сұрақтары, жалғыздық пен ізденіс мотивтері студенттің өзіндік рефлексия жасауына, ішкі әлемін тануына жағдай жасайды. Бұл үдеріс тұлғаның эмоционалдық тұрақтылығын арттырып, өмірлік ұстанымдарын саналы түрде қалыптастыруына ықпал етеді. Сонымен қатар қазақ әдебиетін оқыту ұлттық мәдени кодты сақтаудың және оны жаңа буын санасына жеткізудің маңызды тетігі болып қала береді. Әдеби мәтін арқылы берілетін дүниетанымдық мазмұн студенттің ұлттық болмысын түсінуіне, мәдени сәйкестігін сезінуіне және жаһандану жағдайында өзіндік орнын айқындауына мүмкіндік береді. Осылайша, қазіргі қазақ поэзиясындағы автор образының трансформациясы жоғары білім беру жүйесіндегі әдебиетті оқыту мазмұны мен әдістерін жаңғыртуды қажет етеді. Бұл өзгерістерді ескеру білім алушының тек кәсіби тұрғыдан емес, рухани және интеллектуалдық тұрғыдан да толыққанды қалыптасуына жағдай жасайды. Қорытынды. Жоғары білім жүйесінде қазақ әдебиетін оқыту тұлға қалыптастырудың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Әдебиет арқылы студент тек көркем мәтінді игеріп қана қоймай, ұлттық мәдениетті, рухани құндылықтарды және адам болмысының терең қырларын таниды. Қазіргі қазақ поэзиясындағы автор образының трансформациясы әдеби үдерістегі сапалық өзгерістердің көрінісі болып табылады. Авторлық сананың күрделенуі, ішкі рефлексияның күшеюі және көпмәнділікке негізделген поэтикалық ойлау жүйесі әдебиетті қабылдау сипатын өзгертеді. Бұл өз кезегінде жоғары білім беру жүйесінде әдебиетті оқыту тәсілдерін жаңаша ұйымдастыру қажеттігін айқындайды. Автор образының өзгеруі оның тәрбиелік әлеуетін әлсіретпейді, керісінше, оны жаңа деңгейге көтереді. Қазіргі поэзия студенттің сыни ойлауын дамытуға, өзіндік көзқарасын қалыптастыруға және рухани ізденісіне ықпал ететін маңызды құралға айналады. Сондықтан қазақ әдебиетін жоғары білім беру жүйесінде оқыту барысында автор образының трансформациясын ескеру, оны ғылыми тұрғыдан талдау және педагогикалық үдерісте тиімді пайдалану өзекті мәселелердің бірі саналады. Бұл бағыттағы зерттеулер әдеби білімнің қоғамдағы орны мен маңызын айқындауға, сондай-ақ болашақ маманның жан-жақты қалыптасуына негіз болады. Пайдаланылған әдебиеттер: 1. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973, - 180 б. 2. Қабдолов З. Сөз өнерi : оқулық-монография. - Алматы: Санат, 2002. - 360 б. 3. Жирмунский В.М. Теория литературы. – Ленинград: Наука, 1977. - 416 б.