Қазақстандағы экологиялық проблемалар: жалпы шолу

    Қазақстанда табиғи орта — ауа, су және жер ресурстары — түрлі ластанулар мен деградация үдерістеріне ұшырап отыр. Елдегі негізгі экологиялық проблемаларға ауа ластануы, су ресурстарының тапшылығы мен ластануы, жер ресурстарының деградациясы (эрозия, шөлдену, құнарсыздану), сондай-ақ өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың көбеюі жатады. Сонымен қатар, бұрынғы ядролық полигондар мен радиоактивтік қалдықтар салдарынан радиациялық ластанған аумақтар да экологиялық қауіп төндіруде.

Ауа ластануы

2024 жылы Қазақстанда стационар көздерден атмосфераға шамамен 2 271,4 мың тонна зиянды заттар шығарылған. Қоғамдық сауалнама нәтижелері бойынша, халықтың 61,5%-ы климаттың өзгеруі мен экологиялық мәселелер ішінде ең алдымен ауа ластануына алаңдайды. Ауа ластануының негізгі көздері — өнеркәсіптік кәсіпорындар, мұнай-газ секторы, автокөлік құралдары, энергетика және тұрмыстық жылыту жүйелері. Бұл факторлар адам денсаулығына, өмір сүру сапасына және табиғи экожүйелерге елеулі зиян келтіреді.

Су ресурстарының тапшылығы және ластануы

Қазақстан су ресурстарына кедей елдердің қатарына жатады. Елдегі су қорының едәуір бөлігі трансшекаралық өзендер арқылы қалыптасады, бұл су қауіпсіздігін одан әрі күрделендіреді. Сонымен қатар, өндірістік және ауыл шаруашылығы қалдықтарының, химиялық заттардың әсерінен су көздерінің ластануы жиі кездеседі. Нәтижесінде, таза ауыз суға қолжетімділік мәселесі халықтың денсаулығы, ауыл шаруашылығы мен экожүйелердің тұрақтылығы үшін өзекті болып отыр.

Жер мен топырақ деградациясы

Соңғы 20 жылда Қазақстан аумағының шамамен 33%-ы (≈ 90 млн гектар) эрозия, шөлдену және ластану салдарынан деградацияға ұшыраған. Оның ішінде 29 млн гектарға жуық жер эрозияланған, яғни ауыл шаруашылығы үшін өнімділігі төмен немесе жарамсыз күйге түскен. Республикадағы орман алқабы небәрі 11,4 млн гектарды құрайды, бұл ел аумағының шамамен 4,2%-ы ғана. Орман жамылғысының аздығы жердің тозуын күшейтіп, экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына әкелуде.

Қалдықтар және өндірістік ластану

Өнеркәсіп, мұнай-газ, металлургия және уран өндіру салаларында токсикалық және радиоактивтік қалдықтардыңжиналуы экологиялық ахуалды күрделендіріп отыр. Қалдықтарды сақтау мен қайта өңдеудің жеткіліксіздігі топырақтың, судың және ауаның ластануына, сондай-ақ адам денсаулығына тікелей қауіп төндіреді.

Қоғамдық пікір және әлеуметтік әсер

Зерттеулер көрсеткендей, халықтың басым бөлігі экологиялық проблемаларға, әсіресе ауа ластануына алаңдайды. Алайда респонденттердің 62%-ы экологиялық шаралар үшін коммуналдық төлемдердің өсуіне қарсы. Бұл жағдай экологиялық саясатты жүзеге асыру кезінде халықтың әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерін ескеру қажеттігін көрсетеді.

Шешу жолдары

Қазақстандағы экологиялық мәселелер кешенді тәсілді талап етеді. Негізгі бағыттар мыналар болуы тиіс:

• Өндірістік кәсіпорындарда экологиялық таза технологияларды енгізу және зиянды шығарындыларды азайту;

• Су ресурстарын тиімді басқару, ластануды бақылау және тазарту жүйелерін жетілдіру;

• Жер мен топырақты қорғау: эрозияның алдын алу, орман отырғызу, шөлденуге қарсы шаралар;

• Өнеркәсіптік және радиоактивтік қалдықтарды қауіпсіз сақтау мен қайта өңдеу;

• Халық арасында экологиялық сананы қалыптастыру және табиғатты қорғауға қоғамдық қатысуды арттыру.

«Journiverse» білім беру орталығының оқушысы: Қуат Қуаныш