Аралдың болашағы: үміт пен күдік

    Арал теңізі 1960-жылдарға дейін әлемдегі төртінші ірі су айдыны болған. Алайда осы кезеңнен бастап Сырдария мен Әмудария өзендерінің сулары ауыл шаруашылығы мақсатында шамадан тыс пайдаланылып, теңізге келетін су көлемі күрт азайды. Нәтижесінде Арал теңізі айтарлықтай тартылып, бірнеше бөлікке бөлінді, ал судың тұздылық деңгейі күрт артты. Қазіргі таңда Сырдария мен Әмудария теңізге бұрынғы ағын көлемінің тек аз ғана бөлігін жеткізеді — жалпы су ағыны 1960-жылдармен салыстырғанда 4,5 есе төмендеген. Бұл жағдай теңіз ауданы мен су көлемінің 1960 жылдан бері 8–13 есеге дейін азаюына әкелді. Әсіресе Арал теңізінің оңтүстік бөлігі қатты кішірейіп, кей аумақтары толықтай құрғап кетті.

Соңғы жылдары Қазақстан және көрші елдер Сырдария өзенінің суын тиімді пайдалану мен басқаруға бағытталған бірқатар жобаларды іске асыруда. Бұл бастамалар белгілі бір нәтижелер бере бастады. Мәселен, 2024 жылы Солтүстік Арал теңізіне шамамен 2,6 млрд м³ су жіберілді, ал 2025 жылға қарай қосымша 1,6 млрд м³ су жеткізу жоспарланған. Сарапшылардың бағалауынша, 2025 жылдың соңына қарай Солтүстік Аралдағы су көлемі 23,4–27 млрд м³-ге дейін жетуі мүмкін. 2025 жылғы деректерге сәйкес, Солтүстік Арал теңізінің су көлемі 24,1 млрд м³-ге жетіп, жоспарланған көрсеткіштерден асып түсті.

Соңғы жылдары Солтүстік Арал теңізіне құйылатын су көлемінің артуы су деңгейінің біртіндеп көтерілуіне ықпал етті. Бұл экожүйенің қалпына келуіне, балық қорының өсуіне және аймақ тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына мүмкіндік беруде. Су ресурстарын тиімді басқару мен халықаралық ынтымақтастық Арал теңізін сақтап қалуға нақты үміт сыйлайды.

Дегенмен, Арал теңізінің оңтүстік бөлігі әлі де толық құрғап кету қаупінде тұр. Климаттың өзгеруі, су тапшылығы және трансшекаралық өзендерді пайдалану мәселелеріндегі келіспеушіліктер теңіздің толық қалпына келуіне кедергі келтіруі мүмкін. Егер су үнемдеу шаралары әлсіресе, бұрынғы экологиялық проблемалар қайта ушығуы ықтимал. Арал теңізінің болашағы — үміт пен күдік арасындағы нәзік тепе-теңдік. Бір жағынан, соңғы жылдардағы жобалар мен халықаралық ынтымақтастық экологиялық жағдайды жақсартып, су көлемін арттыруда. Екінші жағынан, теңіздің толық қалпына келуі үшін әлі де қомақты су ресурстары қажет, ал климаттық және экономикалық факторлар бұл үдеріске қауіп төндіріп отыр.

 «Journiverse» білім беру орталығының оқушысы: Ғалымжан Қаныбек