ЖЫЛПОС БИЛІК ПЕН ТІРІ ҚОҒАМ

Жазып отырғаным – бір ғана эпизод емес, тұтас бір жүйенің айнасы. Бұл жерде мәселе жеке адамда да емес, тек бір сөзде де емес, ойлау логикасында, құндылықтар иерархиясында жатыр. Алдымен, «жылпос, бұлғаң» ұғымына тоқталайық. Қазақ дүниетанымында жылпос – ашық жау емес. Ол ұрандатпайды, қарсы шықпайды, айқайламайды. Ол иіліп тұрып басып өтеді, мақұлдай отырып жоққа шығарады, жұмсақ сөзбен қатты шындықты өшіреді. Бұлғаң – жауапкершіліктен тайқып, биліктің көңілін табуды ғана мақсат еткен бейне. Мұндай адамда ар-ұят жоқ деп айту да оңай, бірақ одан да қауіптісі – онда халыққа деген ішкі міндет сезімі жоқ. Бірде үлкен бір іс-шараның сценарийі жазылып жатады. Әдемі сахна, жарық, ән, сөз – бәрі бар. Сценарий талқыланатын жерге мәдениет үйінің басшысы сценарий жазған маманды ертіп келеді. Әңгіме барысында ол бір қарапайым ғана ой айтады: - Іс-шарада халық та ескерілсе жақсы болар еді… Сонда бір шенеунік: - Халықтың керегі жоқ, бастысы – жоғарыдан келетін делегация, - дейді. Осы бір ауыз сөздің ішінде қанша мән жатыр десеңізші. Халық деген кім? Ол – залды толтырып отыратын адамдар ғана ма? Әлде сол мәдениетті көтеріп жүрген, сол елдің иесі ме? Егер мәдени шара халық үшін емес, біреуге көрсету үшін жасалса, онда ол мереке емес – есеп. Сахна бар, бірақ мағына жоқ. Ән айтылады, бірақ жүрекке жетпейді. Себебі халық ескерілмеген жерде рух та ескерілмейді. Ең қызығы – мұндай сөздер көбіне ашумен емес, өте сабырлы айтылады. Бұл да ойландырады. Демек, бұл кездейсоқ пікір емес, қалыптасқан түсінік. Халықты керек етпеу – бір сәттік қателік емес, ішкі көзқарас. Осындай «ұсақ» көрінетін сәттерден үлкен мәселе байқалады. Бүгін сахнада халық керек болмаса, ертең шешім қабылдауда да керек болмайды. Ал халықты елемеген жүйе бір күні халықтың сенімінен де айырылады. Бұл біреуді кінәлау үшін айтылған сөз емес. Бұл – өзімізге қойылатын сұрақ. Біз мәдениетті кім үшін жасап жүрміз? Ел үшін бе, әлде есеп үшін бе? Осы сұраққа адал жауап берілген күні ғана қоғам да, билік те бір-біріне жақындайды. Кейде бір ауыз сөз бүтін бір жүйенің диагнозын ашып қояды. «Халықтың керегі жоқ» деген тіркес – сондай сөздердің бірі. Ол ашумен айтылған ұран емес, эмоция емес. Ол – ішкі сенімнің, қалыптасқан көзқарастың сыртқа шығып кеткен сәті. Жылпос билік дегеніміз – айқайлайтын, қорқытатын, жұдырық жұмсайтын билік емес. Ол керісінше, сыпайы сөйлейді, күлімдейді, «бәрі дұрыс» дейді. Бірақ сол «дұрыстың» ішінде халық жоқ. Онда есеп бар, делегация бар, жоғарыға өтетін баяндама бар, ал қарапайым жұрт тек фон, статистика, қажет болса - толтырылатын зал ғана. Тірі қоғам дегеніміз – тек көп адам емес. Тірі қоғам – өзіне қатысы бар шешімдерде өз үні естілетін, өз тағдырына ортақ екенін сезінетін халық. Ал егер мәдени шара халық үшін емес, біреуге көрсету үшін жасалса, онда сахна бар, жарық бар, сценарий бар, бірақ рух жоқ. Мәдениет – бұл концерт емес. Мәдениет – халықпен сөйлесу. Өнер – есеп үшін емес, елдің жаны үшін туады. Ал халықты есептен сызып тастау – оны адам ретінде емес, объект ретінде көру. Бұл – рухани жұтаңдықтың ең қауіпті түрі. Жылпостықтың қауіпті жері де осында. Ол ашық қарсы шықпайды, бірақ іштен мүжиді. Ол «халықты ойлаймыз» деп сөйлеп, іс жүзінде халықсыз шешім қабылдайды. Ол сахнаны безендіреді, бірақ мазмұнын бос қалдырады. Ол бәрін реттеп жатқандай көрінеді, ал шын мәнінде қоғамды үнсіздікке үйретеді. Ертең не болады? Бүгін мәдениетте халық ескерілмесе, ертең саясатта да ескерілмейді. Бүгін сахнада халық керек болмаса, ертең тағдырында да керек болмай қалады. Сонда қоғам тірі болып көрінгенімен, ішінен жансыздана бастайды. Ал тірі қоғамға ең қауіпті нәрсе – ашық жау емес. Ең қауіптісі – «бәрі жақсы» деп тұрып, ең маңыздысын елемеу. Себебі тірі қоғам сұрақ қояды. Ал жылпос билік сұрақтан қорқады. Осы жерде қанша құндылық тапталды? 1. Халықтың субъектілігі жойылды. Халық – көрермен емес, қожайын болуы керек еді. Ал мұнда ол статист рөліне түсірілген. 2. Мәдениеттің миссиясы жоғалды. Мәдениет – жоғарыға жағу құралы емес, төмендегі жұрттың жанын тәрбиелеу құралы еді. 3. Билік пен ардың арасы алшақтады. Билік арға сүйенбесе, ол басқару емес, тек әкімшілік рәсімге айналады. 4. Рухани жұтаңдық ашық көрінді. Рухани жұтаңдық деген – мешіттің аздығы немесе кітаптың жоқтығы емес. Ол – халықты ойламауды қалыпты көру. Міне, мұндай «ұсақ» көрінетін шешімдерден үлкен трагедиялар туады. Бүгін сахнада халық ескерілмейді, ертең саясатта да ескерілмейді, артынша тағдырда да ескерілмейді. Бұл жазба біреуді қаралау үшін емес. Бұл – ойлану үшін. Себебі халықты керек етпейтін жүйе ертең халықтың өзіне де керек болмай қалады. Ал қоғам тірі ме, әлде тек бар ма – оны әрқайсымыз осындай «ұсақ» көрінетін сәттерден-ақ аңғара аламыз. Бірақ бір үміт бар. Рух өлмеген жерде, сұрақ қойылып тұрған жерде, әділетке алаң бар жерде – халық әлі тірі.

---