Аттың мінезі мен бабын табу – атбегінің шеберлігі

Жылқы – Қазақстандағы мал шаруашылығының маңызды салаларының бірі. 2024 жылғы ресми деректерге сәйкес, елде 4 миллионнан астам жылқы тіркелген. Оның ішінде бәйгеге қосылатын, көкпар мен спорттық жарыстарға пайдаланылатын жылқыларды арнайы баптау жүйесі қалыптасқан. Атбегілер әр жылқының физиологиялық ерекшелігін, жасын, мінезін және жүктеме көтеру қабілетін ескеріп, жеке жаттығу жоспарын жасайды.

Жүйрік атты баптау жарысқа дейін 2–3 ай бұрын басталады. Алдымен жылқының жалпы күйі тексеріліп, қажет болса артық салмағы азайтылады. Орта есеппен бәйге аты тәулігіне 6–8 кг шөп, 3–5 кг сұлы немесе арпа қоспасын тұтынады. Су мөлшері ауа райына қарай 20–40 литр аралығында өзгереді. Азықтандыру тәртібінің сақталмауы аттың шабыс қарқынына кері әсер етеді.

Жаттығу үдерісі кезең-кезеңімен жүргізіледі. Алғашқы аптада 5–7 шақырым жеңіл жүріс пен баяу шабыс жасалады. Кейін қашықтық 15–20 шақырымға дейін ұлғайтылады. Тер алу – баптаудың негізгі тәсілдерінің бірі. Бұлшық еттің жетілуі мен тыныс алу жүйесінің қалыптасуы үшін аптасына 2–3 рет тер алынады. Дұрыс ұйымдастырылған жаттығу кезінде жылқының жүрек соғысы тыныш күйде минутына 28–40 рет болса, шабыс үстінде 120–140 ретке дейін барады.

Жылқының мінезі баптау әдісін таңдауда шешуші мәнге ие. Қызба мінезді аттарға жүктеме біртіндеп беріледі, ал жуас жылқыларға қарқынды жаттығу ертерек басталады. Мамандардың дерегінше, аттың шабысқа төзімділігі 60 пайыз жаттығуға, 25 пайыз азықтандыруға, 15 пайыз тұқым қуалаушылыққа байланысты.

Тәжірибелі атбегілер жылқының бабын сыртқы белгілеріне қарап ажыратады. Бабы келген аттың жүні жылтырап, бұлшық еті шымырланады, тынысы бірқалыпты болады. Жарыс алдында дене қызуы 37,5–38,5 °C аралығында сақталуы тиіс. Бұл көрсеткіш жоғары болса, ат жарысқа жіберілмейді. Қазақстанда ұлттық ат спорты түрлері – Бәйге, Көкпар, Аударыспақ – жүйрік аттарды кәсіби деңгейде баптауды талап етеді. Соңғы жылдары атбегілер дәстүрлі тәжірибені ветеринариялық бақылаумен және спорттық физиология тәсілдерімен ұштастырып келеді. Аттың мінезін ескеріп, ғылыми негізде жүргізілген баптау ғана жоғары нәтижеге жеткізеді.

“Journiverse” білім беру орталығының оқушысы: Мейрман Нұрдария