Ұлт рухын оятқан тұлға

   Міржақып Дулатұлының мұрасы – мәңгілік

Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы ең күрделі кезеңінде елдің санасын серпілтіп, ұлт рухын көтерген тұлғалардың бірі – Міржақып Дулатұлы. Ол – халқының тағдырын жүрегімен сезінген, азаттық идеясын қаламымен қорғаған қайраткер. Оның шығармалары мен қоғамдық қызметі – қазақ тарихындағы ең қымбат рухани мұралардың бірі. Міржақып Дулатұлы ұлттың ертеңі үшін күрескен Әлихан Бөкейхан және Ахмет Байтұрсынұлы сынды алыптармен қатар жүрді. Ол тек ақын не жазушы ғана емес, ел болашағы үшін күрескен саяси қайраткер, ұлт мүддесін қорғаған публицист болды. Оның мұрасы – өткен дәуірдің естелігі емес, бүгінгі тәуелсіз елдің рухани тіректерінің бірі.

«Қазақ» газеті – ұлт мінбері

Міржақып Дулатұлының қоғамдық қызметіндегі ең ірі белестердің бірі – 1913 жылы жарық көрген «Қазақ» газеті. Бұл басылымды ол Ахмет Байтұрсынұлы мен Әлихан Бөкейханмен бірге шығарды. Газет қысқа уақыт ішінде қазақ қоғамының ең ықпалды үніне айналды. Басылым 1913 жылдан 1918 жылға дейін шығып, ел ішіндегі ең өзекті мәселелерді көтерді. Оның таралымы кейін 8 мың данадан асқаны туралы деректер бар. «Қазақ» газетінде жер мәселесі, ана тілі, оқу-ағарту, әйел теңдігі, ұлттық бірлік пен елдің болашағы сияқты аса маңызды тақырыптар жиі көтерілді. Міржақыптың мақалалары қарапайым, түсінікті, бірақ өткір тілмен жазылды. Сондықтан оның сөздері халықтың жүрегіне тез жетіп, ел арасында кең тарады. Бұл басылым жай ғана ақпарат құралы болған жоқ. Ол – қазақ қоғамын оятқан, ойландырған, пікір қалыптастырған рухани мінберге айналды. Сол себепті патша өкіметі тарапынан қатаң бақылауға алынғанымен, газет ұлттың азаттық жолындағы күресінің символы болып қалды.

«Бақытсыз Жамал» – қазақ прозасындағы жаңа кезең

Міржақып Дулатұлының әдеби мұрасындағы ең маңызды туындылардың бірі – «Бақытсыз Жамал» романы. Бұл шығарма 1910 жылы жарық көріп, қазақ әдебиетіндегі алғашқы романдардың бірі ретінде бағаланады. Онда қазақ қызының тағдыры арқылы сол дәуірдегі қоғамның ауыр шындығы, ескі салттың қысымы мен әйел теңсіздігі шынайы бейнеленеді. Романдағы Жамалдың тағдыры – бір ғана кейіпкердің өмірі емес, тұтас қоғамның бейнесі. Жазушы осы туындысы арқылы қазақ әдебиетіне жаңа жанр әкеліп қана қойған жоқ, сонымен бірге әлеуметтік мәселені көркем шығарма арқылы көтерудің биік үлгісін көрсетті.

«Оян, қазақ!» – ұлт санасына үндеу

Міржақып Дулатұлының атын халыққа кеңінен танытқан шығармалардың бірі – 1909 жылы жарық көрген «Оян, қазақ!» жинағы. Бұл еңбек сол кезеңдегі қазақ қоғамына тасталған ашық үндеу іспетті болды. Жинақта ақын елдің ұйқылы-ояу күйін, жерден айырылу қаупін, надандық пен енжарлықтың зардабын батыл суреттеді. Кітап жарық көрген бойда патша билігінің назарын аударып, тәркіленді. «Оян, қазақ!» – жай өлеңдер жинағы емес, ұлттық сананы сілкінткен рухани құбылыс болды. Бұл кітап арқылы Міржақып халықты білімге, сергектікке, бірлікке және елдікке шақырды. Сол арқылы ол әдебиетті ұлтқа қызмет ететін үлкен күшке айналдырды.

Алаш жолындағы қайраткер

Міржақып Дулатұлы – Алаш қозғалысының белсенді өкілдерінің бірі. Ол ұлт азаттығы жолындағы күреске 1905 жылдан бастап араласты. Осы кезеңде қазақ зиялылары жер, тіл, білім және ел басқару мәселелерін көтеріп, ұлт мүддесі үшін ұйымдаса бастады. Міржақып осы ортада қалыптасып, күрескерлік жолын бастады. 1917 жылғы тарихи өзгерістерден кейін ол Алаш идеясының алдыңғы шебінде жүрді. Елдің дербес дамуы, ұлттық автономия, білімді қоғам қалыптастыру сияқты істерге белсене араласты. Оның бар мақсаты – халқын бодандық бұғауынан шығарып, өркениетті елдер қатарына жеткізу болды. Міржақып Дулатұлының күрескерлік болмысы тек саясатпен шектелген жоқ. Ол поэзияда да, прозада да, публицистикада да бір ғана идеяны ұстанды: ұлтты ояту, халықты алға бастыру, елдің ертеңіне қызмет ету.

Қуғын-сүргінге ұшыраған тағдыр

Ұлт үшін күрескен көптеген Алаш қайраткерлері сияқты Міржақып Дулатұлы да кеңестік қысымнан тыс қалған жоқ. Ол 1928 жылы тұтқындалып, кейін лагерьге айдалды. Ақыры 1935 жылы Соловки лагерінде қайтыс болды. Оның шығармалары ұзақ жылдар бойы жабық тақырыпқа айналып, есімі көп уақыт бойы айтылмай келді. Тек 1988 жылы ақталып, халқымен қайта қауышты. Бұл – бір адамның ғана тағдыры емес, тұтас ұлттың басынан өткен қасіретті кезеңнің көрінісі. Соған қарамастан, оның еңбегі мен рухы халық жадынан өшкен жоқ.

«Journiverse» білім беру орталығының оқушысы: Байжан Аида 

---