Адам миының біз біле бермейтін құпиялары

   Адам миы – табиғат жаратқан ең күрделі әрі таңғажайып жүйелердің бірі. Ол ойлау, есте сақтау, сезіну, шешім қабылдау және қимыл-қозғалысты басқару сияқты сансыз қызмет атқарады. Ғалымдардың айтуынша, ми жас ұлғайған сайын тек әлсіреп қана қоймайды, кей жағдайда жаңа қырынан ашылуы да мүмкін. Әсіресе өмірлік тәжірибе, байқағыштық және пайымдау қабілеті егде жаста тереңдей түседі. Кей зерттеулер егде жастағы адамдардың шығармашылық тапсырмаларда немесе өмірлік шешім қабылдауда жас буынмен деңгейлес, кейде тіпті тиімді нәтиже көрсете алатынын айтады. 

Көпшілік ми қызметі жас кезде ғана белсенді болады деп ойлайды. Алайда бұл толық шындық емес. Иә, жастық шақта ақпаратты тез қабылдау, реакция жылдамдығы және кейбір есте сақтау түрлері жоғары болуы мүмкін. Бірақ жас ұлғайған сайын адамның тәжірибесі, сөздік қоры, ой қорытуы мен өмірлік пайымы күшейеді. Ғалымдар когнитивті қабілеттердің бәрі бір уақытта төмендемейтінін айтады: кейбірі ертерек шарықтаса, кейбірі кейінірек жақсы сақталады. 

Мидың тағы бір қызықты ерекшелігі – оның бейімделгіштігі. Ғылымда бұл қасиет нейропластикалылық деп аталады. Яғни адам миы жаңа нәрсе үйренген сайын, жаңа байланыстар құрып, өз жұмысын қайта ұйымдастыра алады. Сондықтан кез келген жаста жаңа тіл үйрену, кітап оқу, музыкамен айналысу, сурет салу немесе зияткерлік ойындар ойнау миға пайдалы әсер етеді. Егде жаста да шығармашылықпен айналысатын адамдардың жиі кездесуі осыған байланысты. 

Кей зерттеулерде жас ұлғайған сайын ми кей тапсырмаларды орындау кезінде екі жарты шарды да көбірек жұмылдыратыны айтылады. Бұл – мидың әлсіреуінің ғана емес, кей жағдайда оның бейімделуінің белгісі болуы мүмкін. Яғни ми кей функцияларды өтеу үшін басқа аймақтарды да іске қосады. Мұндай құбылыс әсіресе есте сақтау, зейін және ойлау тапсырмаларында байқалған. 

Сонымен қатар ми жұмысына өмір салты да тікелей әсер етеді. Дұрыс ұйқы, қозғалыс, теңгерімді тамақтану, күйзелісті азайту және адамдармен белсенді араласу – ми саулығын сақтаудың маңызды шарттары. Кей ғылыми шолулар дене белсенділігі мен дұрыс тамақтанудың егде жаста когнитивті қабілеттерді қолдауға көмектесетінін көрсетеді. Ғалымдардың пікірінше, ми жасына емес, көбіне қалай қолданылатынына байланысты жұмыс істейді. Егер адам үнемі ізденіп, ой еңбегімен айналысып, белсенді өмір сүрсе, оның ақыл-ой қабілеттері ұзақ уақыт бойы жақсы сақталуы мүмкін. Адам миының мүмкіндігі әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Сол себепті ми – біз күн сайын қолданып жүргенімен, әлі де талай құпиясын ішіне бүккен ғажайып әлем.

«Journiverse» білім беру орталығының оқушысы: Байжан Аида