БАҚ-тағы журналистің медиа сауаттылығы

Журналистика – күнде жаңа эмоцияларға, кездесулер мен әсерлерге толы қызықты шығармашылық мамандық. Алайда жарқын көріністің артында фактілермен жұмыс істеудің қажырлы еңбегі жатыр. Журналистиканың негізі шынайы ақпаратты игеру өнері болып қала береді. Адамдар өз пікірлеріне дәлелді көбіне интернеттен іздейтін заманда, медиасауаттылық қосымша дағдыдан «бәріне күмәнмен қарау» қабілетіне және БАҚ-тағы жұмыс үшін таптырмас кәсіби іргетасқа айналды.

Қазіргі қоғамның қарқынды трансформациясы медиатехнологияларға және олардың аудиторияға әсер ету әдістеріне деген қызығушылықтың күрт артуымен қатар жүруде. Бүгінде журналист ақпарат арқылы қоғамды алға сүйрей де, кері тарта да алатын үлкен күшке ие. Мұндай жағдайда мамандықтың өзі өзгеріссіз қала алмайды. Маманға қойылатын талаптар кеңейіп, оның құзыреттілігі цифрлық шу мен дипфейктер дәуірінің сын-қатерлеріне сәйкес келуі тиіс. Бұл жай ғана мәтін жаза білуден әлдеқайда маңызды.

Медиасауаттылықтың негізі – контентті терең верификациялау (тексеру) қабілеті. Заманауи кәсіби маман бастапқы дереккөзге сенумен шектелмей, кескіндерді кері іздеу құралдарын белсенді қолданады, файлдардың метадеректерін талдайды және тәуелсіз арналардан алынған фактілерді салыстырады. Журналист жасырын манипуляцияларды, насихаттық нарративтерді және жасанды интеллект жасаған технологиялық қолданбаларды анықтауға, олардың кең аудиторияға таралуына жол бермеуге міндетті интеллектуалды «сүзгі» рөлін атқарады.

Қазіргі медиада жалған ақпарат көбіне қарапайым манипуляциялар арқылы тарайды. Мысалы, әлеуметтік желілердегі ескі фото немесе видеоның жаңа оқиға ретінде ұсынылуы аудиторияны жиі адастырады. Мұндай эмоционалды контент тез таралғанымен, оның шынайылығы ескерусіз қалып жатады. Сондықтан кәсіби журналист ақпараттың дереккөзін, жарияланған уақытын және контекстін тәуелсіз арналар арқылы мұқият растауға тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, медиасауаттылық – ақпаратты тұтыну мәдениеті ғана емес, оны талдай білу қабілеті.

Медиасауаттылықтың жоғары деңгейі қалыптасқан құзыреттердің тұтас кешенін меңгеруді білдіреді. Бұл кез келген форматтағы медианың ықпалын сезіну, сондай-ақ ақпараттық өнім жасау барысында деректерге сүйеніп, дұрыс шешім қабылдау қабілеті. Журналист бұқаралық коммуникация ерекшеліктеріне сүйене отырып, ортақтық сезімін қалыптастыру механизмдерін шебер меңгеруі және медиа-талдау әдістері мен үлкен деректерді (Big Data) өңдеу құралдарын қолдана отырып, материалға сыни тұрғыдан баға беруі тиіс.Алайда ақпаратты сауатты өңдеу жеткіліксіз. Заманауи журналист өз жұмысының техникалық және этикалық қауіпсіздігін де ойлауы керек.

Цифрлық қорғаныс мамандықтың ажырамас бөлігіне айналды. Ол екі факторлы аутентификация және шифрланған байланыс арқылы автор мен оның дереккөздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Кәсіби маман кликбейттен саналы түрде бас тартады және аудиторияғ оқиғалардың шынайы әрі ауқымды көрінісін ұсыну үшін алгоритмдік «сүзгі көпіршіктерінен» шығуға тырысады. Бұл тек технологиялық сауаттылықты ғана емес, сонымен қатар медиажүйенің өзін-өзі көрсету мүмкіндіктері мен шекараларын түсінуді, этикалық және этномәдени нормаларды сақтауды талап етеді.

БАҚ-тағы медиасауаттылық – цифрлық сауаттылықтың, заңдық тазалықтың және жоғары этикалық жауапкершіліктің жиынтығы. Тек әрбір сөз бен кадрды үнемі тексеру, жаһандық желідегі өз рөлін сезіну және жария дискурс үшін жауапкершілікті түсіну арқылы ғана журналист өз мамандығының басты құндылығы – оқырман сенімін сақтай алады. Шынайы журналистика сенімге емес, тексерілген дерекке сүйенеді.

 

Материалды дайындаған: Құралай Серік

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 3-курс студенті

Жетекшісі: фил ғ.к., доцент Р.С.Жақсылықбаева

 

---