Тақырып: «Ғылым таппай мақтанба» – адам болмысының кемелдену жолын айқындайтын мәңгілік мұра

Абай Құнанбайұлы шығармашылығындағы «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі – тек көркем әдеби туынды ғана емес, терең философиялық, тәрбиелік мәнге ие, адамзатқа бағытталған рухани бағдарлама іспетті шығарма. Бұл өлеңде ақын адам өмірінің мәнін, оның қоғамдағы орнын, жеке тұлғаның қалыптасу жолдарын, адамгершілік пен білімнің маңызын кең әрі жан-жақты қарастырады. Абайдың әрбір сөзі – ұлтқа ғана емес, бүкіл адамзатқа ортақ асыл қағида.

Абай бұл өлең арқылы ең алдымен адам болмысының мәнін ашуға ұмтылады. Оның пайымдауынша, адам дүниеге тек өмір сүру үшін емес, өзін жетілдіру, танымын кеңейту, қоғамға пайда келтіру үшін келеді. Сондықтан ол «ғылым таппай мақтанба» деп, адамды бос мақтан мен даңғойлықтан сақтандырады. Бұл жолдарда үлкен ескерту жатыр: егер адам білімсіз, еңбексіз болса, оның қандай да бір жетістігі жалған, ал мақтанышы негізсіз болады. Абай үшін шынайы абырой – ғылым мен еңбектің жемісі.

Өлеңнің мазмұнында адам бойындағы жағымсыз қасиеттер кеңінен сыналады. Ақын ерекше атап көрсеткен бес дұшпан – өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік және бекер мал шашу. Бұл қасиеттердің әрқайсысы жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның дамуына кедергі келтіретін қауіпті дерттер. Мысалы, өсек – адамдар арасындағы сенімді бұзады, қоғамда алауыздық туғызады. Өтірік – шындықты тұмшалап, әділетсіздікке жол ашады. Мақтаншақтық – адамның өз мүмкіндігін асыра бағалап, шынайы дамуына кедергі жасайды. Еріншектік – барлық жетістіктің жауы, өйткені әрекетсіз адам ешқашан алға баспайды. Ал орынсыз мал шашу – жауапсыздық пен ысырапшылдықтың белгісі, ол адамды рухани да, материалдық тұрғыдан да құлдыратады.

Абай осы бес жаман қасиетке қарсы бес асыл істі ұсынады. Бұл – оның адам тәрбиесіне арналған нақты бағдарламасы деуге болады. Талап – адамның алға ұмтылуына негіз болады, ол армандар мен мақсаттарды жүзеге асыруға итермелейді. Еңбек – сол мақсаттарға жетудің жалғыз жолы, өйткені ешбір жетістік еңбексіз келмейді. Терең ой – адамның ақыл-парасатын дамытып, өмірге саналы көзқарас қалыптастырады. Қанағат – адамды сабырлы, ұстамды болуға үйретіп, ашкөздіктен сақтайды. Ал рақым – адам бойындағы ең асыл қасиеттердің бірі, ол мейірімділік пен адамгершіліктің негізін құрайды.

Абайдың бұл жерде айтпағы – адам тек білімді болып қана қоймай, сол білімді дұрыс бағытта қолдана білуі керек. Ақыл, жүрек және қайрат үйлесім тапқанда ғана адам кемелдікке жетеді. Бұл – ақынның «толық адам» туралы ілімінің негізі. Яғни, толық адам – тек білімді ғана емес, рухани тұрғыдан бай, мінезі көркем, жүрегі таза тұлға.

Өлеңде адамның өзін-өзі тәрбиелеу мәселесі де терең қозғалады. Абай әр адамды өзін-өзі үнемі бақылап, өзіне есеп беріп отыруға шақырады. Бұл – адамның ішкі өсуінің басты шарты. Өзін танымай, өз кемшілігін мойындамайтын адам ешқашан дамымайды. Сондықтан ақын адамды үнемі ізденуге, өзін жетілдіруге үндейді.

Сонымен қатар, бұл шығарма – жастарға арналған рухани бағдар. Абай жас ұрпақтың болашағына ерекше алаңдап, оларды жалқаулықтан, надандықтан сақтандырады. Ол жастарды білімге ұмтылуға, уақытты тиімді пайдалануға, үлкен мақсаттар қоюға шақырады. «Орын таппай баптанба» деген жолдарда адамның өмірде өз орнын табуы үшін әрекет етуі керектігі айқын көрсетілген. Бұл – табандылық пен еңбектің маңызын түсіндіретін терең ой.

Абайдың философиясында рухани байлық материалдық байлықтан әлдеқайда жоғары тұрады. Ол адамның сыртқы келбетіне емес, ішкі дүниесіне, жүрек тазалығына мән береді. Адамның адамдығы – оның ақылында, білімінде, мінезінде. Егер адам жүрегін таза ұстап, әділеттілік пен мейірімділікті ту етсе, ол нағыз бақытқа жете алады.

Бұл өлеңнің қоғам үшін де маңызы зор. Абай жеке тұлғаның дамуы арқылы қоғамның дамитынын көрсетеді. Егер әр адам өз бойындағы жаман қасиеттерден арылып, жақсы қасиеттерді қалыптастырса, онда қоғам да әділетті, білімді, өркениетті болмақ. Демек, қоғамның болашағы – әрбір адамның рухани деңгейіне тікелей байланысты.

Өлеңнің көркемдік ерекшелігі де ерекше назар аудартады. Абай күрделі философиялық ойларды қарапайым, түсінікті тілмен жеткізеді. Оның әрбір сөзі нақылға айналып, оқырман санасына терең әсер етеді. Бұл шығарма тек оқылып қана қоймай, өмірлік ұстанымға айналуы тиіс туынды.

Қорытындылай келе, «Ғылым таппай мақтанба» – адам өмірінің мәнін ашатын, рухани кемелденуге жетелейтін, тәрбиелік маңызы зор мәңгілік шығарма. Абай Құнанбайұлы бұл өлеңі арқылы әр адамға өз өмірін дұрыс бағытта құрудың жолын көрсетеді: білімге ұмтылу, еңбек ету, терең ойлау, қанағат пен рақымды серік ету. Осындай қасиеттерді бойына сіңірген адам ғана толық адам дәрежесіне жетіп, өмірдің шынайы мәнін түсіне алады.

---