«Адам бойындағы жан құмары: Абайдың жетінші қара сөзіне көзқарас» - Тураева Дина Абдрашовна

Абай Құнанбайұлы — қазақ халқының рухани әлемінде ерекше орын алатын ұлы ойшыл, дана ақын. Оның қара сөздері — тек әдеби мұра ғана емес, адамзат баласының өмір сүру қағидаларын, ішкі жан дүниесін, рухани дамуын терең талдаған философиялық еңбектер. Сол қара сөздердің ішінде жетінші қара сөздің мәні айрықша, себебі онда адам болмысының негізі — жан мен тәннің арақатынасы туралы терең ой қозғалады.

Абай жетінші қара сөзінде адам баласының дүниеге келгендегі табиғатын сипаттай отырып, оның бойында екі түрлі құмарлықтың болатынын айтады. Біріншісі — тән құмары. Бұл — адамның ішіп-жеу, ұйықтау, тынығу сияқты табиғи қажеттіліктері. Бұл құмарлық барлық тірі жанға тән, сондықтан ол адамды басқа тіршілік иелерінен айрықша ете алмайды. Ал екіншісі — жан құмары. Бұл — адамның білсем, көрсем, үйренсем деген талпынысы, яғни білімге, ақиқатқа, жаңалыққа деген қызығушылығы. Міне, осы жан құмары адамды адам ететін, оны биік деңгейге көтеретін негізгі қасиет болып табылады.

Абайдың ойынша, адам өмірінде осы екі құмарлықтың арасында үнемі күрес жүреді. Өкінішке қарай, көп жағдайда адамдар тәннің қажеттіліктерін қанағаттандыруды бірінші орынға қойып, жан құмарын екінші кезекке ысырып тастайды. Мұндай жағдайда адам рухани тұрғыдан дамымай, тек материалдық өмірмен шектеліп қалады. Абай осындай күйді қатты сынға алады. Ол адам баласын тек тәннің жетегінде кетпей, жан құмарын оятып, дамытуға шақырады.

Жетінші қара сөздің тағы бір маңызды тұсы — баланың табиғаты туралы ой. Абайдың айтуынша, жас бала дүниеге келгенде өте білгіш, қызығушылығы жоғары болады. Ол айналасындағы әр нәрсені көріп, ұстап, сұрап білгісі келеді. Бұл — жан құмарының айқын көрінісі. Алайда уақыт өте келе, кейбір адамдар осы табиғи қызығушылықты жоғалтып алады. Бұған көбінесе қоршаған орта, тәрбие, қоғамның әсері себеп болады. Егер бала кезден бастап адамның білімге деген ынтасы дұрыс бағытталмаса, ол өсе келе немқұрайлы, ізденіссіз адамға айналуы мүмкін.

Абай бұл мәселеге ерекше мән береді. Ол адамды тәрбиелеуде ең алдымен жан құмарын дамыту қажет екенін меңзейді. Білімге деген құштарлық — адамның өмір бойы дамуына, өзін-өзі жетілдіруіне жол ашатын басты күш. Адам тек білім арқылы ғана өз орнын тауып, қоғамға пайдасын тигізе алады. Сондықтан Абайдың ойынша, әрбір адам өз бойындағы жан құмарын өшірмей, керісінше, оны үнемі дамытып отыруы тиіс.

Қазіргі заман тұрғысынан қарасақ, Абайдың бұл ойлары әлі де өзекті. Бүгінгі қоғамда технология дамып, ақпарат ағыны көбейгенімен, адамдардың барлығы бірдей білімге терең ұмтылып жатыр деп айту қиын. Көп жағдайда адамдар жеңіл өмірді, тез пайда табуды көздеп, рухани дамуға жеткілікті көңіл бөлмейді. Бұл — Абай сынаған құбылыстың қазіргі көрінісі. Сондықтан оның жетінші қара сөзіндегі өсиеттері бүгінгі ұрпақ үшін де маңызды бағыт-бағдар бола алады.

Сонымен қатар, Абайдың бұл қара сөзі адамға өзін-өзі тануға көмектеседі. Әр адам өз өміріне ой жүгіртіп, қай құмарлықтың басым екенін анықтауы керек. Егер адам тек тәннің қажеттіліктерін ойлап, рухани дамуды елемесе, онда ол толыққанды өмір сүріп жатыр деу қиын. Ал егер жан құмары басым болса, адам үнемі ізденісте болып, жаңа биіктерге ұмтылады.

Қорытындылай келе, Абайдың жетінші қара сөзі — адамзат үшін маңызды философиялық тұжырымдарға толы еңбек. Ол бізді білімге ұмтылуға, рухани дамуға, жан дүниемізді байытуға шақырады. Абай айтқандай, адам болудың басты шарты — жан құмарын дамыту. Бұл — әрбір адам үшін өмірлік бағдар болуы тиіс. Ұлы ойшылдың бұл өсиеті уақыт өткен сайын маңызын жоғалтпай, керісінше, жаңа қырынан ашылып, әр ұрпаққа жол көрсетіп келеді.

 

 

---