«Берекелі шаңырақ — Марияш ананың ғұмырнамасы» - Тураева Дина Абдрашовна

АЛҒЫ СӨЗ

Ана туралы сөз айту — тек бір адамның өмірін сипаттау емес. Бұл — тұтас бір әулеттің тарихына үңілу, бір шаңырақтың берекесін сезіну, бір ұрпақтың қалай тәрбиеленгенін жүрекпен түсіну. Ана бейнесі әрқашан биік, әрқашан қасиетті, әрқашан жұмбақ әрі терең. Себебі ана бар жерде — өмір бар, ана бар жерде — жылу бар, ана бар жерде — адамдықтың ең таза бастауы бар.

Қазақ халқы үшін ана ұғымы — ең киелі ұғымдардың бірі. Ана тек өмір сыйлап қана қоймайды, ол сол өмірді қалай сүру керегін үйретеді. Оның әр сөзі — тәрбие, әр ісі — өнеге, әр тынысы — мейірім. Осындай қасиетті ұғымды өз ғұмырымен дәлелдеп өткен жандардың бірі — Марияш ана.

Марияш ананың өмір жолы — сырт көзге қарапайым көрінгенімен, ішкі тереңдігі өте бай ғұмыр. Ол кісінің тағдыры — еңбек пен сабырдың, мейірім мен жауапкершіліктің, адамгершілік пен адалдықтың тоғысқан жолы. Бұл өмірде үлкен даңқ та, атақ та басты орын алмаған, бірақ оның орнына ең қымбат құндылық — береке мен бірлік орнаған.

Оның ғұмыры — үнсіз еңбекпен өрілген үлкен шежіре іспетті. Әр күні таңнан кешке дейін тынымсыз тіршілік, үй ішінің берекесін сақтау, балалардың тәрбиесі, қонақ күту, өмірдің ұсақ-түйек көрінетін, бірақ ең маңызды сәттерін үйлестіру — бәрі бір ананың иығында жатқан үлкен жауапкершілік еді. Бірақ ол бұл жүктемені ауырлық деп емес, өмірдің табиғи бөлігі деп қабылдай білді.

Бұл кітап — сол бір ананың өмірінен алынған шынайы әсерлердің, естеліктердің, өмірлік көріністердің көркем жинағы. Мұнда тек бір адамның тағдыры ғана емес, тұтас бір әулеттің рухы, тәрбиесі, мәдениеті, өмір салты бейнеленеді. Бұл — қарапайым отбасылық оқиғалар арқылы үлкен адамгершілік құндылықтарды көрсетуге арналған шежіре.

Марияш ананың өмірі арқылы біз тек бір ананы ғана емес, қазақ әйеліне тән сабырды, даналықты, төзімділікті, мейірімділікті көреміз. Ол кісі үшін ең үлкен байлық — адамдар арасындағы сыйластық, ең үлкен жеңіс — отбасының бірлігі, ең үлкен бақыт — ұрпағының амандығы еді.

Сондықтан да бұл еңбекті тек естелік кітап ретінде емес, өмірлік сабақ ретінде қабылдаған жөн. Бұл жерде әр бөлім — бір тәрбиенің көрінісі, әр оқиға — бір өнегенің белгісі, әр сөз — жүректен шыққан шындық.

Осы кітапты оқыған әрбір жан ана деген ұлы ұғымның қадірін тереңірек түсінеді, отбасының берекесі неден басталатынын сезінеді, адамдықтың ең басты өлшемі мейірім мен сыйластық екенін ұғынады деген үміт бар.

Марияш ананың өмірі — қарапайым тіршіліктің ішінде жатқан ұлылықтың дәлелі. Оның ғұмыры — бір адамның ғана емес, тұтас бір дәуірдің үнсіз тарихы.

 

                                 Бірінші бөлім

Ана туралы ұлы ұғым

Ана туралы сөз айту — бір ғана адамның өмірін сипаттау емес, ол тұтас бір халықтың болмысын, бір әулеттің тарихын, бір шаңырақтың рухани тіршілігін түсіндіру деген сөз. Өйткені ана — тек өмір сыйлаушы емес, сол өмірдің мәнін қалыптастырушы, бағыт беруші, тәрбие мен мейірімнің қайнар көзі.

Қазақ дүниетанымында ана әрдайым ең биік құрметке ие. Себебі ана бар жерде — береке бар, ана бар жерде — сабыр бар, ана бар жерде — адамгершілік бар. Үйдің іші жарық болсын, отбасы тату болсын, ұрпақ дұрыс тәрбие алсын десек, оның түп негізі әрдайым ананың жүрегіне барып тіреледі. Ана — көзге көрінбейтін, бірақ бүкіл шаңырақты ұстап тұратын рухани тірек.

Осындай ұлы ұғымды өз өмірімен толық дәлелдеп өткен жан — Марияш ана. Оның ғұмыры сырттай қарағанда қарапайым тіршіліктің ағысындай көрінеді: үй шаруасы, бала тәрбиесі, қонақ күту, күнделікті еңбек. Бірақ сол қарапайым көрінетін өмірдің ішінде тұтас бір әулеттің тағдыры, тәртібі, мәдениеті және бірлігі қалыптасты.

Марияш ананың өмір жолы — атақ-даңққа емес, адал еңбек пен ішкі тазалыққа құрылған ғұмыр. Ол кісі үшін «ана болу» тек дүниеге бала әкелу емес, сол баланың мінезін қалыптастыру, жүрегіне адамдық қасиет сіңіру, өмірге дұрыс бағыт беру еді. Сол себепті ол әр ісіне үлкен жауапкершілікпен қарап, әр сөзін салмақтап айтатын.

Оның жанында өскен орта тыныштық пен тәртіпке негізделді. Үйдің ішіндегі әрбір әрекет — тәрбиенің бір бөлшегі болатын. Дастарқан жайылса — ол тек тамақ емес, сыйластықтың көрінісі; қонақ келсе — ол тек адам емес, берекенің белгісі; бала күлсе — ол тек қуаныш емес, болашақтың үні еді.

Марияш ана үшін ең басты қағида — жүрек тазалығы мен адамға деген құрмет болды. Ол ешқашан үлкен сөз айтып мақтанған емес, бірақ оның әр ісі үнсіз өнеге болып қалды. Көп сөйлемей-ақ тәрбиелеу, бұйырмай-ақ үйрету, айқайламай-ақ түсіндіру — оның табиғи болмысы еді.

Оның өмірінде қарапайымдық пен тереңдік қатар жүрді. Бір қарағанда үй тірлігі сияқты көрінетін іс-әрекеттердің артында үлкен философия жатты: сабырмен жасалған ас — береке, ұқыппен жиналған үй — тәртіп, жылы жүзбен қарсы алынған адам — адамгершілік.

Сондықтан Марияш ананың бейнесі тек бір отбасының анасы ретінде ғана емес, тұтас бір ұрпаққа үлгі болатын аналық болмыстың символы ретінде қалыптасады. Оның өмірі — үнсіз еңбекпен жазылған, бірақ мағынасы терең, тәрбиелік мәні зор ұлы шежіре.

Осылайша, «ана туралы ұлы ұғым» деген сөздің шынайы мағынасы Марияш ананың өмірі арқылы айқын көрінеді: ана — тек отбасының тірегі емес, ол тұтас бір өмір мектебі, адамдықтың бастауы, мейірімнің мәңгілік қайнары.

 

                          Екінші бөлім

           Текті әулеттен басталған тағдыр

Әр адамның өмір жолы кездейсоқ басталмайды. Оның мінезі, дүниетанымы, адамдық болмысы көбіне өскен ортасынан, көрген тәрбиесінен, ата-анасының салған іргетасынан қалыптасады. Сондықтан да «текті әулет» деген ұғым жай ғана сөз емес, ол — ұрпаққа берілетін рухани мұра, тәрбие өзегі, өмірлік бағыт.

Марияш ана осындай берекелі, тәрбиелі, текті отбасында дүниеге келді. Оның балалық шағы — еңбек пен тәртіптің, сыйластық пен адамгершіліктің ішінде өтті. Бұл ортада әрбір сөздің салмағы, әрбір істің жауапкершілігі болатын.

Әкесі Жұмабай — ел ісіне араласқан, көпшілікке беделді, сөзі өтімді азаматтардың бірі еді. Ол кісі үшін ең басты құндылық — әділдік пен елге қызмет ету болатын. Әр ісінде сабыр мен байыптылықты ұстанып, айналасына үлгі бола білді. Осындай әкенің тәрбиесін көрген бала да ертең үлкен өмірге жауапкершілікпен қарауды үйренетіні сөзсіз.

Анасы Ұштап — тек отбасының ұйытқысы ғана емес, сонымен қатар қараңғыны жарыққа шығарып, сауатсыз жандарға білім үйреткен жан еді. Ол кісі жұмысшыларға әріп танытып, білімнің дәнін сепкен, адамдардың көзі ашылуына себеп болған тұлға болатын. Осындай ананың қасында өскен Марияш мейірімділікті, сабырды, адамға қызмет етуді ерте жастан бойына сіңіріп өсті.

Бұл әулетте әр бала өз орнын, өз міндетін білетін. Отбасындағы тәртіп қатал емес, бірақ берік болатын. Үлкенді сыйлау, кішіні қорғау, бір-біріне қамқор болу — үйдің жазылмаған заңы еді. Сол заңды бұзу ешкімнің ойына да келмейтін.

Үлкен әпкесі Қалы — үйдің тірегіндей болған, бауырларына бағыт-бағдар көрсетіп отыратын жан еді. Ол тек әпке емес, кейде ақылшы, кейде қорғаушы, кейде жол көрсетуші рөлін атқаратын.

Інілері Әбдірахман мен Рашид — үй ішіндегі берекенің жалғасы, болашақтың үміті іспетті болатын. Олар бір-біріне қарап өсіп, бауырмалдықтың шынайы үлгісін көріп қалыптасты. Кіші сіңлісі Әтіркүл болса, үйге ерекше нәзіктік пен жылулық сыйлайтын.

Осындай ортада өскен Марияш ана үшін өмірдің алғашқы сабағы — еңбек болды. Екінші сабағы — тәртіп. Үшіншісі — адамға деген құрмет. Бұл үш қасиет оның бүкіл өмірінің өзегіне айналды.

Отбасының ішіндегі бірлік пен бауырмалдық — тек сөз жүзінде емес, күнделікті өмірде көрінетін шынайы құндылық болатын. Біреу қиналса — бәрі ортақтасатын, біреу қуанса — бәрі бірге қуанып, бір дастарқан басында бөлісетін.

Сол себепті Марияш ананың бойында кейінгі өмірінде ерекше бір қасиет қалыптасты: ол — адамдарды бөліп-жармай, бәріне бірдей қарау, әркімге жүрекпен қарау. Бұл қасиет оған кейін үлкен әулетті басқаруда, шаңырақ берекесін сақтауда үлкен тірек болды.

Осылайша, Марияш ананың тағдыры текті әулеттен басталып, берік тәрбие мен мықты рухтың негізінде қалыптасты. Бұл әулет оған тек өмір сыйлап қана қойған жоқ, сонымен бірге адамдықтың асыл қасиеттерін бойына сіңіріп, өмір бойы ұстанатын өнеге мен бағыт берді.

 

                            Үшінші бөлім

             Жастық шақтың жарық жолы

Жастық шақ — адамның мінезі қалыптасып, болашақ өмірінің бағыты айқындалатын ең маңызды кезең. Осы бір шуақты шақта адам өз арманын таниды, өз мүмкіндігін байқайды, өмірге деген көзқарасын қалыптастырады. Марияш ананың жастық шағы да дәл осындай ізденіске, қайсарлыққа және жарқын үмітке толы болды.

Марияш жастайынан алғыр, зерек, қайсар мінезді қыз болып өсті. Ол айналасындағы дүниені тез қабылдап, әр нәрсеге терең мән беретін. Білімге деген құштарлығы ерекше еді. Сол заманда қыз баланың оқуына, білім алуына ерекше көңіл бөлінгенімен, Марияш өз талабымен, ынтасымен алға ұмтылды. Ол орыс сыныбында оқып, жаңа білімге, жаңа дүниеге жол ашты.

Оның ой-өрісі кең, көзі ашық, жүрегі таза болатын. Сабаққа деген ынтасы да, өмірге деген қызығушылығы да өзгеше еді. Ол тек оқып қана қойған жоқ, көрген-білгенін өмірде қолдануға тырысты. Бұл қасиет оның кейінгі өмірінде үлкен тірек болды.

Сол кезең үшін қыз баланың велосипед айдап, жарыстарға қатысуы өте сирек әрі таңсық құбылыс болатын. Бірақ Марияш мұндай шектеулерден қорыққан жоқ. Керісінше, ол еркіндік пен батылдықты серік етті. Желмен жарысқан велосипед үстіндегі аққұба қызды көрген жұрт таңырқап қарайтын. Оның бейнесі ауыл ішінде ерекше әсер қалдыратын.

Марияштың бойында нәзіктік пен қайсарлық қатар жүрді. Бір жағынан ол ибалы, сабырлы, сыпайы қыз болса, екінші жағынан алға ұмтылған, батыл, намысты тұлға еді. Осындай екі қасиеттің үйлесімі оны ерекше етіп көрсетті.

Әкесі Жұмабай оны ерекше жақсы көретін. Қызын әрдайым мақтанышпен айтып:
— Менің аққудай қызым, — деп еркелететін. Бұл сөздің астарында тек әкелік мейірім емес, үлкен үміт пен сенім жататын.

Анасы Ұштап та қызын білімге, тазалыққа, адамға деген құрметке баулыды. Үйдегі әрбір әңгіме, әрбір іс-әрекет Марияштың болмысына әсер етті. Ол кішкентайынан еңбек пен тәртіптің қадірін түсініп өсті.

Жастық шақтың осы жарқын кезеңінде Марияш тек білім алып қана қойған жоқ, сонымен бірге өмірді тануды үйренді. Ол адамдарды бақылап, мінезді түсініп, әр жағдайдан сабақ алатын. Бұл қасиеттер кейін оның үлкен өмірге қадам басқанда үлкен арқау болды.

Осылайша, Марияш ананың жастық шағы — тек ойын мен қызықтың емес, ізденіс пен қалыптасудың, еркіндік пен жауапкершіліктің, нәзіктік пен қайсарлықтың тоғысқан кезеңі болды. Бұл жарық жол оның болашақ аналық ғұмырына берік негіз қалады.

 

                       Төртінші бөлім

                   Он жетідегі келін

Адам өмірінде есте мәңгі қалатын сәттер болады. Сол сәттер адамның тағдырын ғана емес, мінезін, сабырын, болашаққа деген көзқарасын да қалыптастырады. Осындай үлкен өмірлік бетбұрыс Марияш ананың да жастық тағдырында ерекше орын алды.

Марияш небәрі он жеті жасында үлкен әулеттің табалдырығын аттады. Бұл — балалық пен жастықтың артта қалып, жауапкершілікке толы үлкен өмірдің басталуы еді. Жас келін үшін жаңа орта бірден үйренісе қоятын әлем емес болатын: бөтен үй, үлкен әулет, әртүрлі мінез, әртүрлі көзқарас, әр адамның өз орны мен талабы бар күрделі орта.

Алғашқы күндер оның жүрегінде қобалжу да, толқу да болды. Бірақ Марияш ол сезімге берілмей, сабырды серік етті. Ол әр нәрсені бақылап үйренді, әр адамның мінезін байқады, үйдің ішкі тәртібін түсінуге тырысты. Ештеңеге асықпай, бәрін ақылмен қабылдады. Сол сабыр оның ең үлкен күшіне айналды.

Жас келін үшін ең маңыздысы — жаңа әулетке сіңісіп кету еді. Бұл тек үй шаруасын білу емес, адамдармен тіл табысу, үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, әркімнің көңілін табу сияқты нәзік өнерді қажет ететін кезең болатын. Марияш осының бәрін жүрегімен сезіне білді.

Қайнағаларының ортасы, абысындарының тіршілігі, ененің талабы — бәрі бір-бірімен астасып жататын үлкен өмір мектебі сияқты еді. Бірақ Марияш бұл мектептен қашқан жоқ. Керісінше, ол әр қиындықты сабырмен қабылдап, әр жағдайдан сабақ алып отырды.

Үй ішіндегі үлкендердің мінезі әртүрлі болатын. Бірі қатал, бірі жұмсақ, бірі талапшыл, бірі сабырлы. Осындай ортада тіл табысу оңай емес. Бірақ Марияш ешкіммен қарсыласпай, әркімнің көңілін түсінуге тырысты. Оның кішіпейілділігі мен сыпайылығы көп нәрсені жеңілдетті.

Енесінің алдындағы жауапкершілік те үлкен еді. Жас келін үшін әр іс, әр қимыл бақылауда болатын. Бірақ Марияш бұдан қорыққан жоқ. Ол әр істі ұқыппен атқарып, үйдің ішін таза ұстап, шаруаны уақытында орындауға тырысты. Оның еңбегі көзге көрінбей-ақ, біртіндеп бүкіл әулеттің тыныштығына әсер ете бастады.

Қайнағалары мен абысындары да оның мінезіне біртіндеп үйрене бастады. Ол ешкімнің көңілін қалдырмайтын, артық сөз айтпайтын, қажет жерде ғана сөйлейтін. Сол үнсіз сабырдың өзінен үлкен сыйластық сезілетін.

Кейде үй ішінде түсінбеушілік, кішігірім келіспеушіліктер болып тұратын. Бірақ Марияш мұндай жағдайларда да сабыр сақтап, отты сөзбен емес, байыппен шешім табуға тырысатын. Оның осы қасиеті үй ішіндегі дауды көбейткен жоқ, керісінше бәсеңдетті.

Уақыт өте келе жас келіннің орны айқындала бастады. Бұрын бөтен болып көрінген орта біртіндеп жылы ұяға айналды. Бұл өзгеріс тек уақыттың емес, Марияштың сабыры мен еңбегінің нәтижесі еді. Ол ешқашан «мен істедім» демейтін, бірақ оның қолының табы әр бұрыштан сезілетін.

Үйдің берекесі біртіндеп орнығып, адамдардың арасындағы қарым-қатынас жұмсара түсті. Марияштың тыныш мінезі, ұқыптылығы, мейірімі бүкіл шаңыраққа әсер етті. Ол сөзбен емес, іспен тәрбиелейтін жанға айналды.

Осылайша, он жетідегі жас келін Марияш үлкен өмірдің сынағынан сүрінбей өтіп, өз орнын тапты. Ол тек келін болып қана қойған жоқ, сол әулеттің берекесін ұстап тұрған тірекке айналды.

 

                         Бесінші бөлім

           Әбдіреш пен Марияш — қос жүрек

Өмірде кейбір адамдар бір-біріне жай ғана серік болып қана қоймай, бірін-бірі толықтырып тұратын ерекше жұпқа айналады. Ондай жұптың өмірі сырт көзге қарапайым көрінгенімен, ішкі мағынасы өте терең болады: бірінің еңбегі екіншісінің тірегі, бірінің сабыры екіншісінің қуаты сияқты үйлесіп жатады. Осындай жарасымды ғұмырдың иелері — Әбдіреш мен Марияш ана болатын.

Әбдіреш — милиция саласында, яғни тәртіп пен жауапкершілікке негізделген қызметте еңбек еткен азамат еді. Оның жұмысы оңай болған жоқ: күнделікті тәртіпті қадағалау, ел ішіндегі тыныштықты сақтау, түрлі жағдайларға дер кезінде жауап беру — мұның бәрі үлкен төзім мен сабырды талап ететін. Бірақ Әбдіреш өз ісіне адал болды. Ол үшін қызмет — тек жұмыс емес, ел алдындағы борыш болатын.

Сырттағы тіршіліктің ауырлығы мен жауапкершілігіне қарамастан, ол үйге келгенде мүлде басқа адамға айналатын. Үй — оның тынығатын орны, жанын табатын мекені еді. Есіктен кірген сәтте-ақ оны жылы қабақ, тыныштық пен береке қарсы алатын.

Марияш ана болса, сол шаңырақтың ішкі әлемін ұстап тұрған жүрек іспетті еді. Ол үйдің берекесін ғана емес, адамдар арасындағы үйлесімді де сақтай білді. Таңнан кешке дейін тыным таппайтын тіршілік көбіне оның иығында болатын: ас-су, тазалық, балалар тәрбиесі, қонақ күту — бәрі бір-бірімен астасып жататын.

Әбдіреш пен Марияштың өмірі бір-біріне қарама-қарсы емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын екі өзен секілді еді. Бірі сырттағы дүниенің тәртібін ұстаса, екіншісі ішкі әлемнің жылуын сақтады. Осы екі бағыт тоғысқанда үлкен берекелі шаңырақ пайда болды.

Олардың арасындағы сыйластық — тек сөзбен емес, іспен дәлелденетін. Әбдіреш жарына әрдайым қамқор қарап, шаршағанын сезсе демалуға жағдай жасайтын. Ол үшін Марияштың еңбегі — көзге көрінбейтін, бірақ өте ауыр еңбек екенін жақсы түсінді.

Кейде ол жұмыстан кеш келіп, үй ішіндегі тыныштықты көргенде ерекше бір жеңілдік сезінетін. Балалардың күлкісі, ас үйден шыққан жылу, Марияштың сабырлы жүзі — бәрі оның шаршауын ұмыттыратын.

Марияш ана да жарының еңбегін терең түсінетін. Ол ешқашан артық талап қоймайтын, керісінше үй ішіндегі тыныштықты сақтап, ерінің қызметіне кедергі келтірмеуге тырысатын. Оның түсінігі мен сабыры — отбасының ең үлкен тірегі болды.

Бұл отбасының ең басты ерекшелігі — бір-біріне деген құрметтің жоғары болуы. Олар бір-бірін өзгерткісі келмеді, керісінше бірін-бірі қабылдап, қолдап отырды. Осы қасиет олардың арасына тек махаббат емес, терең түсіністік те орнатты.

Уақыт өте келе олардың шаңырағы үлкен әулетке айналды. Балалар өсіп, үй іші көбейді. Бірақ қандай жағдай болса да, Әбдіреш пен Марияштың арасындағы сыйластық өзгерген жоқ. Керісінше, уақыт өткен сайын нығая түсті.

Олардың үйі — тек баспана емес, үлкен өмір мектебі болды. Балалар ата-анасының қарым-қатынасын көріп өсіп, өздері де сыйластық пен адалдықты үйренді. Үйде айқай емес, түсіністік, қаталдық емес, сабыр үстем болды.

Осылайша, Әбдіреш пен Марияш — тек ерлі-зайыпты емес, бір-біріне тірек болған, өмірдің ауырлығын бірге көтерген, қуанышын бірге бөліскен қос жүрекке айналды. Олардың өмірі — махаббаттың ең шынайы түрі үнсіз сыйластықта, күнделікті еңбекте, қарапайым тіршілікте жатқанын дәлелдеген ғұмыр болды.

 

                             Алтыншы бөлім

                Қала шетіндегі үлкен үй

Кирова көшесі 8 үй — бұл тек бір мекенжай ғана емес, тұтас бір әулеттің жүрегі соғып тұрған тіршілік орталығы еді. Сырттай қарағанда қарапайым, тіпті көп үйлердің бірі сияқты көрінетін бұл баспана ішіне кірген жанды бірден өз әлеміне тартып әкететін. Ол әлемде асығыстық та, жасандылық та жоқ, тек шынайы өмірдің өзі — еңбек, береке, мейірім және бірлік болатын.

Бұл шаңырақтың иесі Марияш ана үшін үй — жай ғана тұратын орын емес, ол тұтас бір өмірдің мәні еді. Үйдің әр бұрышы оның қолының табы, жүрегінің жылуы сіңген тірі кеңістік секілді болатын. Ол кісі үшін үйдің тазалығы да, тыныштығы да, адамдардың арасындағы сыйластық та бірдей маңызды еді. Сондықтан бұл үйде тәртіп пен мейірім қатар өмір сүретін.

Кирова көшесі 8 үйге келген адам ең алдымен ерекше бір жылулықты сезетін. Есік ашық, қабақ жылы, сөз жұмсақ болатын. Мұнда келген адам өзін бөтен емес, осы үйдің бір бөлшегіндей сезінетін. Себебі бұл шаңырақта «жат» деген ұғымнан гөрі «қонақ» деген қасиетті түсінік жоғары тұратын.

Бұл үйде тіршілік ешқашан тоқтамайтын. Таң атқаннан бастап кеш батқанға дейін қозғалыс үзілмейтін. Біреу шай қамдап жатса, біреу ас дайындап жатады, біреу аула реттеп, енді біреу балаға қарап жүреді. Әркімнің өз міндеті бар, бірақ бәрі бір мақсатқа — үйдің берекесіне қызмет ететін.

Ең ерекше көрініс — ас үй болатын. Ас үйден қазан-ошақтың иісі ешқашан кетпейтін. Кей күндері бір ғана қазан емес, екі-үш қазан қатар қайнап жататын. Бірі етке, бірі шайға, бірі қонақтың арнайы дәміне арналатын. Қазаннан шыққан бу бүкіл үйді аралап, тіпті аулаға дейін сезілетін. Бұл иіс тек тағамның иісі емес, еңбек пен ықыластың, қамқорлық пен мейірімнің иісі еді.

Бұл үйде қонақ үзілмейтін. Бір қонақ кетіп үлгермей жатып, екіншісі келіп жататын кездер жиі болатын. Кейде туыстар, кейде көршілер, кейде алыстан келген ағайындар — бәрі осы үйді іздеп келетін. Себебі бұл үйде келген адам ешқашан жатсынбайтын, әрдайым жылы қабылданатын.

Қонақ келген сәтте үй бірден өзгеріп кететін. Бұрынғы тыныштық тіршілікке айналады, ас үй қозғалысқа түседі, дастарқан жайылады, шай қайнатылады. Балалардың дауысы көбейіп, үлкендердің әңгімесі басталып кетеді. Сол сәтте бұл үй жай ғана баспана емес, нағыз тірі организм сияқты сезілетін.

Үй ішіндегі балалар да осы ортада ерекше тәрбие алды. Олар үшін қонақ келу — қуаныш, үлкендерге қызмет ету — құрмет, бір-біріне көмектесу — қалыпты жағдай болатын. Сол себепті олар кішкентайынан еңбекке, жауапкершілікке және сыйластыққа үйреніп өсті.

Бұл үйдің тағы бір ерекшелігі — мұнда әркім өзін еркін сезінетін, бірақ сонымен бірге тәртіп те сақталатын. Айқай да, қатты дауыс та болмайтын. Барлығы сабырмен, түсіністікпен шешілетін. Сол тыныш үйлесім бұл үйдің нағыз күшіне айналған еді.

Жары Әбдіреш жұмыстан келгенде, осы тіршіліктің ортасына енетін. Сырттағы ауыр қызметтен шаршап келсе де, үйдің ішіндегі жылылық оның бойына жаңа күш беретін. Балалардың күлкісі, Марияш ананың сабырлы бейнесі, дастарқан басындағы береке — бәрі оның өмірінің мәнін толықтыратын.

Сөйтіп, Кирова көшесі 8 үй — жай ғана мекен емес, тұтас бір әулеттің тарихы тоқтаусыз жазылып жатқан тірі шежіре болды. Мұнда әр күн еңбекпен басталып, мейіріммен аяқталатын. Бұл үйдің ең үлкен байлығы — зат емес, адамдар арасындағы шынайы сыйластық пен бірлік еді.

 

                              Жетінші бөлім

                      Қонағы үзілмеген шаңырақ

Бұл шаңырақтың ең ерекше белгісі — есігінің ешқашан жабық болмауы еді. Күннің қай мезгілі болса да, таң атса да, кеш батқанда да бұл үйге келген адам есік ашық, көңіл кең екенін бірден сезетін. Кірген жан өзін бөтен емес, керісінше өз үйіне келгендей еркін ұстайтын. Себебі бұл үйде «қонақ» деген ұғым жай сөз емес, үлкен құрметтің, берекенің белгісі болатын.

Бұл берекелі ортаның ұйытқысы Марияш ана еді. Ол кісі үшін үйге келген әр адам — Алланың берекесі, тағдырдың сыйы сияқты қабылданатын. Сол себепті ешқашан қабақ шытпай, келген жанды жылы жүзбен қарсы алатын. Оның сабырлы мінезі мен кең пейілі осы шаңырақтың ең үлкен тірегіне айналды.

Қонақ келген сәтте үй бірден тіріліп кететін. Бір сәт бұрын тыныш жатқан орта әп-сәтте қозғалысқа толатын: біреу шай қамдайды, біреу ас үйге жүгіріп кетеді, біреу дастарқан жайып жатады. Үйдің ішіндегі әр адам өз орнын біліп, бір кісідей жұмылатын. Бұл — тек әдет емес, берік қалыптасқан дәстүр болатын.

Кей күндері қонақ көп келгенде, үйдің ас үйі нағыз үлкен қазан орталығына айналатын. Екі-үш қазан қатар қайнап, бірі етке, бірі шайға, бірі басқа дәмдерге арналатын. Қазаннан шыққан бу үйдің ішін түгел жауып, ерекше жылылық пен тыныштық сыйлайтын. Бұл көрініс сырттан қараған адамға үлкен той сияқты әсер қалдыратын.

Бұл үйде тек тамақ дайындалмайтын, мұнда ниет дайындалатын. Әр істің артында шынайы ықылас, адал еңбек, үлкен жауапкершілік жататын. Қонақ күту — жай ғана міндет емес, жүректен шығатын үлкен құрмет болатын.

Әсіресе әкенің інілері мен келіндерінің келуі бұл үйдегі берекені одан әрі арттыратын. Олар жиі келіп, шаруаны бөлісіп, көмектесіп, бәрі бір отбасының адамдарындай бірігіп кететін. Бірі от жағуға көмектессе, бірі ас үйде, бірі дастарқан басында жүретін. Ешкім «бұл менің ісім емес» демейтін. Әркім өз үлесін қосуға тырысатын.

Бұл бірлік — жай ғана көмек емес, нағыз туыстықтың шынайы көрінісі еді. Адамдар бір-біріне сөзбен емес, іспен көмектесетін. Сол себепті бұл үйде ауырлық сезілмейтін, керісінше әрбір шаруа жеңіл әрі ортақ іске айналатын.

Балалар да осы тіршіліктің ортасында өсіп, қонақ күту мәдениетін кішкентайынан бойына сіңірді. Олар үшін қонақ келсе — қуаныш, үлкендердің жиналуы — мереке сияқты болатын. Үйдің әрбір қозғалысы оларға өмір сабағын үйретіп отырды.

Жары Әбдіреш жұмыстан келгенде, бұл үйдің ерекше атмосферасын сезетін. Сырттағы ауыр қызметтің шаршауы үй табалдырығынан аттаған сәтте-ақ сейіліп кететін. Себебі мұнда оны тыныштық, жылулық және береке қарсы алатын.

Осылайша, қонағы үзілмеген бұл шаңырақ — тек тамақ пен дастарқан емес, үлкен мәдениеттің, сыйластықтың және бірліктің ордасына айналды.

                           Үйдің ішкі әлемі

Кейбір үйлер сырт көзге тек қабырғадан, шатырдан, есік пен терезеден тұратын қарапайым ғимарат сияқты көрінеді. Бірақ ішіне кірген сәтте оның шын болмысы ашылады. Ол — тас пен кірпіштен емес, адам жанының жылуынан, өзара сыйластықтан, мейірім мен берекеден құралған тірі әлем. Осындай қасиетті мекендердің бірі — Марияш ана отырған шаңырақ еді.

Бұл үйдің табалдырығын аттаған адам бірден өзгеше бір тыныштыққа енетін. Қыстың қақаған аязында сырттан тоңып кірсең де, ішке енгенде жүрек жібіп қоя беретін. Жаздың аптап ыстығында да үй ішіндегі салқын самал мен сабырлы тыныс адамды баурап алатын. Бұл жылулық оттың ғана жылуы емес, адамдардың бір-біріне деген шынайы құрметі мен аналық мейірімнің сәулесі болатын.

Табалдырықтан аттаған сәттің өзі бұл үйде ерекше бір тәртіп пен тәрбиені сездіретін. Аяқ киім шешіліп, үлкенге ізет көрсетіліп, сәлем берілмей бірде-бір іс басталмайтын. Бұл — жай әдет емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан мәдениеттің көрінісі еді. Үйдің әр мүшесі үшін үлкенге құрмет көрсету — өмірдің жазылмаған заңы болатын.

Үй ішіне кірген сайын тіршіліктің тірі суреті көз алдыңа келетін. Бір бұрышта самауыр қайнап, шай дайындалып жатса, екінші жақта дастарқан қамы жасалып, ыдыстар реттеліп жататын. Ас үйден шыққан қазанның иісі бүкіл үйді аралап, адамды еріксіз ашық көңілге жетелейтін.

Бұл үйде тыныштық пен қозғалыс қатар жүретін. Балалардың күлкісі бір сәтке де толастамайтын, олардың ойыны мен дауысы үй ішіне ерекше тіршілік беретін. Ал үлкендердің сабырлы әңгімесі сол шудың арасынан үйлесім тауып, бір-бірін толықтырып тұратын.

Марияш ананың өзі осы тіршіліктің ортасында болатын. Ол бір сәт те бос отырмайтын, бірақ оның әр қимылы ауырлық емес, табиғи үйлесім сияқты көрінетін. Бір уақытта қонақты да күтіп үлгереді, баланы да қарайды, ас үйді де реттейді, үй ішінің тыныштығын да сақтайды. Оның жанында бәрі өз орнымен, өз ырғақпен жүретіндей әсер қалдыратын.

Үй ішіндегі әр бұрыштың өз жылуы бар еді. Бір бөлмеде үлкендер әңгіме айтып отырса, екінші бөлмеде балалардың күлкісі естіледі, үшінші жақта біреу тігін тігіп немесе үй шаруасын атқарып жатады. Бірақ осының бәрі бытыраңқы емес, керісінше бір үлкен үйлесімді симфониядай сезілетін.

Бұл үйде уақыт та өзгеше өтетін. Сырттағы дүние қанша қарбалас болса да, ішке кірген адам соны бір сәтке ұмытып кететін. Себебі мұнда адамды асықтыратын емес, сабырға шақыратын бір ерекше күш бар еді. Ол күш — түсіністік пен татулықтың, ананың жүрегінен тараған мейірімнің күші болатын.

Осындай ішкі әлемі бай шаңырақта өскен ұрпақ үшін өмір де басқаша қабылданды. Олар үшін үй — тек баспана емес, тәрбие ордасы, өмір мектебі, адам болмысының алғашқы қалыптасатын мекені болды.

 

Сегізінші бөлім

Тоғыз баланың анасы

Ана болу — адам баласына берілетін ең ұлы аманат. Ол тек өмір сыйлау ғана емес, сол өмірді адам етіп қалыптастыру, жүрекке мейірім ұялату, мінезге тәрбие беру, болашаққа жол ашу деген сөз. Осындай қасиетті аманатты өз ғұмырында абыроймен арқалаған жан — Марияш ана еді.

Марияш ана тоғыз баланың анасы атанып, бір әулеттің ғана емес, үлкен бір ұрпақтың ұйытқысына айналды. Оның өмірі — тынымсыз еңбек пен шексіз сабырдың, аналық мейірім мен әділдіктің үзілмес желісі сияқты еді. Үйдің есігі ашылғаннан бастап, жабылған сәтіне дейін оның жүрегі балаларымен бірге соғып тұратын.

Тоғыз бала — тоғыз түрлі мінез, тоғыз түрлі тағдырдың бастауы. Бірақ Марияш ана үшін олардың арасында бөтен де, артық та болған емес. Ол әр баласын жүрегінің бір бөлшегі ретінде қабылдайтын. Біреуін жақсы көріп, біреуін елемеу деген түсінік ол кісінің табиғатында жоқ еді. Барлығына бірдей қарау — оның ең басты ұстанымы болатын.

Үй ішіндегі күндер бір-біріне ұқсамайтын, бірақ бәрі де еңбекке толы болатын. Таң сәріден бастап Марияш ананың тіршілігі басталатын: бір бала оянып жылайды, біреу мектепке дайындалады, біреуі ауырып қалады, енді бірі ойнап кетеді — осындай сәттердің бәрі ананың иығына түсетін жауапкершілік еді.

Бірақ ол ешқашан шағым айтпайтын. Оның шаршағанын тек көзі ғана білдіретін, ал сөзі әрдайым сабырлы болатын. Сол сабырдың ішінде үлкен күш жататын. Балалары үшін ол — тек ана емес, қорған, тәрбиеші, ұстаз және өмірдің өзі болатын.

Үй ішіндегі тәрбие қатаң бұйрықпен емес, күнделікті өмірмен берілетін. Балалар ананың қалай еңбек ететінін көріп өсті. Ол ерте тұрып үй жинайды, тамақ дайындайды, қонақ күтеді, балалардың киімін реттейді, үй ішін тыныш ұстайды. Осындай көріністер балалардың бойына еңбекқорлықты табиғи түрде сіңіретін.

Жары Әбдіреш де бұл шаңырақтың берекесіне үлкен үлес қосты. Ол сырттағы ауыр қызметте жүрсе де, үйге келгенде әкелік мейірімін аямайтын. Оның сабырлы мінезі мен жауапкершілігі балаларға үлгі болды. Әке мен ананың үйлесімді тәрбиесі — осы тоғыз баланың мықты болмысының негізі еді.

Үй ішінде балалардың өмірі қызыққа толы болатын. Бірі ерте есейсе, бірі еркелеу, бірі салмақты болса да, бәрі бір-біріне бауыр болып өсті. Үлкені кішісін жетектеп, кішісі үлкеніне еліктеп өсетін. Бір үйдің ішінде тек тоғыз бала емес, тұтас бір кішкентай әлем өмір сүріп жатты.

Марияш ана олардың арасындағы әр қақтығысты әділдікпен шешетін. Ол ешқашан бір жақты болмайтын. Балаларға әрдайым:
— Адамның ең үлкен байлығы — бірлік пен сыйластық, — деп үйрететін. Бұл сөздер жай айтылған ақыл емес, өмірлік қағида болатын.

Кейде үй ішінде шаршау, қиындық, таршылық сезілген сәттер де болған. Бірақ Марияш ананың сабыры бәрін жеңіп шығатын. Ол қиындықты да, қуанышты да бірдей қабылдай білетін. Сол себепті үйдің ішкі атмосферасы ешқашан бұзылмайтын.

Балалар өсе келе ата-анасының еңбегін терең түсіне бастады. Ананың ұйқысыз түндері, әкенің тынымсыз еңбегі — олардың санасында үлкен құрметке айналды. Сол құрмет оларды тәртіпті, еңбекқор, бір-біріне жанашыр азамат етіп қалыптастырды.

Марияш ана үшін ең үлкен марапат — балалардың амандығы мен бірлігі еді. Ол байлықты емес, тәрбиені, атақ-даңқты емес, адамдықты жоғары қоятын. Оның арманы — балаларының бір-біріне сүйеу болып, өмірде өз орнын табуы болатын.

Осылайша, тоғыз баланың анасы атанған Марияш ана — тек бір шаңырақтың иесі емес, тұтас бір әулеттің тағдырын тәрбиемен өрген, мейірім мен сабырды өмірлік ұстаным еткен асыл жан ретінде ел есінде қалды.

 

            Балалардың күлкісі мен өмірдің үні

Бұл шаңырақта өмір ешқашан тоқтап қалған емес. Үйдің әр бұрышынан естілетін дыбыс — тек тіршіліктің емес, нағыз өмірдің үні болатын. Ең бастысы — бұл үйде балалардың күлкісі үзілмейтін. Сол күлкі үй ішіне жарық сияқты тарап, қабырғаның өзін жылытып жіберетіндей әсер қалдыратын.

Балалардың дауысы бұл үйдің жүрек соғысы іспетті еді. Бір сәт тыныштық орнаса, ол тыныштықтың өзінен де балалардың бірдеңе ойлап тауып, қайтадан күлкіге айналатынын сезуге болатын. Бір бұрышта олар ойын ойнап жатса, екінші бұрышта бір-бірімен сыбырласып, өз әлемін құрып жүретін. Ал кейде үлкендердің әңгімесіне қызығып, үнсіз тыңдап отырып та үлкен өмірдің сырын ұғып қалатын.

Осы ортада өскен балалар үшін өмір ерте бастан-ақ мектепке айналды. Олар тек кітаптан емес, үй ішіндегі күнделікті тіршіліктен үйренді. Ас үйдегі еңбек, үлкендердің бір-біріне деген құрметі, қонақ күту мәдениеті, сабырмен шешілген әрбір жағдай — бәрі олардың санасына терең із қалдырды.

Бұл тәрбиенің ортасында Марияш ана ерекше орын алатын. Ол кісі балаларға ұзақ-ұзақ ақыл айтудан гөрі, өз ісімен үйрететін. Оның тыныш қимылы, сабырлы сөзі, тынымсыз еңбегі — балалар үшін ең үлкен сабақ болатын. Олар анасының әр ісінен жауапкершілікті, төзімділікті, мейірімділікті көріп өсті.

Үй ішіндегі бірлік те балалардың мінезіне тікелей әсер етті. Бір үйде қанша бала болса да, олардың арасында бәсеке емес, бауырмалдық басым болатын. Біреуі қиналса, екіншісі көмектесуге дайын тұратын. Біреуі қуанса, бәрі бірге қуанып, біреуі ренжісе, бәрі соны бірге сезінетін. Осындай ортада өскен балада өзімшілдік емес, жанашырлық қалыптасатын.

Балалар үшін әке мен ананың қарым-қатынасы да үлкен үлгі еді. Жары Әбдіреш үй ішіндегі тәртіп пен сабырдың символы болатын. Оның байсалды мінезі, әділдігі, еңбекке деген жауапкершілігі балалардың болашаққа деген көзқарасын қалыптастырды. Әке мен ананың өзара сыйластығы — балалар үшін ең үлкен тәрбие мектебі болды.

Үй ішіндегі әр күн — қайталанбайтын ерекше өмір сабағы сияқты еді. Таңертеңгі тіршілік, күндізгі қарбалас, кешкі тыныштық — бәрі балалардың есінде өмірдің табиғи ағымы ретінде сақталды. Олар үшін еңбек — ауыр міндет емес, өмірдің бір бөлшегі болып көрінді.

Кейде үйде ұсақ реніштер немесе түсінбеушіліктер болса да, олар ұзаққа созылмайтын. Себебі бұл үйде ең бастысы — бірлік пен түсіністік болатын. Балалар осыны кішкентайынан көріп, өзара қарым-қатынаста сабыр мен кешірімділікті үйренді.

Осылайша, балалардың күлкісі тек көңіл көтерудің белгісі емес, бұл — берекелі шаңырақтың, дұрыс тәрбиенің, мейірімді жүректің нәтижесі еді. Бұл күлкі — болашаққа сеніммен қарайтын, өмірді сүйетін, адамгершілігі жоғары ұрпақтың бастауы болатын.

                                                        

 

Тоғызыншы бөлім

Өнері өрілген ана

Адамның шынайы сұлулығы тек түр-тұлғасымен емес, оның қолынан шыққан еңбегімен, жүрегінен төгілген мейірімімен, айналасына сыйлаған жылуымен өлшенеді. Осындай болмысы бөлек, ісі де, сөзі де өнегеге толы жан — Марияш ана еді.

Марияш ананың қолынан шыққан әрбір дүние — жай ғана бұйым емес, нағыз өнер туындысы сияқты болатын. Ол тіккен көрпелер көздің жауын алатындай әсем, үйлесімді, ұқыпты еді. Әр тігісімен ол тек мата емес, үйдің жылуын, отбасының берекесін, ананың мейірімін де қоса тігетіндей көрінетін. Көрпе жайылған сайын үйдің іші ерекше бір сән мен жылылыққа толып кететін.

Оның ас дайындау өнері де бөлек әңгіме болатын. Қарапайым тағамның өзін ерекше ықыласпен әзірлейтін. Ас үйге кірген адам бірден дәмнің иісінен-ақ бұл үйде береке бар екенін сезетін. Тамақ тек қарын тойдыру үшін емес, адамдарды жақындастыру үшін дайындалатын. Сол себепті Марияш ана дайындаған дастарқан басында әрқашан жылылық пен сыйластық орнайтын.

Үйдің тазалығы — оның тағы бір ерекше қасиеті еді. Ол кісінің қолы тиген әр бұрыш тап-таза, жинақы, реттелген болатын. Үй ішіндегі заттардың орнында тұруы, әр бөлменің үйлесімі — бәрі оның ұқыптылығы мен тәртібін көрсететін. Үйге кірген адам бірден ішкі тыныштықты сезінетін, себебі мұнда ретсіздік емес, үйлесім билейтін.

Марияш ананың еңбегі көзге көп түсе бермейтін, бірақ оның ізі үйдің әр бұрышында сезілетін. Бір қарағанда жай ғана үй болып көрінгенімен, шын мәнінде ол — ананың қолымен өрілген тірі әлем еді. Әр бұрышында еңбек, әр бөлмесінде жылу, әр затында ұқыптылық бар болатын.

Күннің қарбалас тірлігі аяқталған соң, кешкі уақыт Марияш ана үшін ерекше тыныш сәт болатын. Сол кезде ол кейде ән салып қоятын. Оның даусы қатты емес, бірақ өте жұмсақ, жүрекке жылы тиетін әуен еді. Ол әнде мұң да бар, қуаныш та бар, сағыныш та, үміт те бар болатын.

Балалары үшін сол сәт — күннің ең тыныш, ең жайлы мезгілі болатын. Анасының дауысын естіген сәтте олардың бар шаршауы ұмытылып, көздері жұмылып, тәтті ұйқыға кететін. Сол әуен үй ішін тербетіп тұрғандай әсер қалдыратын.

Жары Әбдіреш де кейде сол сәттерді үнсіз тыңдап отыратын. Ол үшін Марияштың әні — тек әуен емес, үйдің тыныштығы мен берекесінің белгісі болатын. Сол сәтте бүкіл шаңырақ бір үйлесімге еніп, уақыттың өзі баяулағандай сезілетін.

Марияш ананың өнері — тек қолмен жасалатын дүниелер ғана емес еді. Ол — өмірді көркемдей білетін, қарапайым тіршіліктен сұлулық таба алатын ерекше қабілет болатын. Оның қолынан өткен әр нәрсе жан бітіріп, үйдің ішін тірі әлемге айналдыратын.

Осылайша, өнері өрілген Марияш ана — тек шебер қолдың иесі емес, жүрегімен де, жанымен де үйдің бүкіл болмысын көркемдеген, мейірім мен еңбекті өнерге

                      Мейіріммен жасалған қызмет

Қонақ күту бұл шаңырақта жай ғана тұрмыстық міндет емес еді. Ол — адамға деген құрметтің, көңілге деген жылулықтың, жүрекке деген ашықтықтың ең айқын көрінісі болатын. Осындай қасиетті дәстүрдің ұйытқысы әрдайым Марияш ана болды.

Марияш ана үшін қонақ — үйге келген бөгде адам емес, керісінше берекені ала келетін қадірлі жан сияқты қабылданатын. Сол себепті ол әр келген адамды ерекше ықыласпен қарсы алатын. Жүзінен ешқашан суықтық сезілмейтін, сөзінен әрдайым жылулық төгіліп тұратын.

Ол кісінің ең үлкен ерекшелігі — барын жасырмай, шын көңілмен бөлісуі еді. Үйінде бар дәмді ас, ең жақсы орын, ең жылы сөз — бәрі қонаққа арналатын. Бұл әрекетте жасандылық емес, шынайы ниет жататын. Сондықтан да келген адам өзін жат емес, өз үйіне келгендей сезінетін.

Кейде күннің шаршаған сәттері де болатын. Үй ішіндегі тіршілік, балалардың дауысы, күнделікті шаруалар — бәрі адамның қажуын арттыратын. Бірақ сол сәттің өзінде Марияш ана өз қалпынан таймайтын. Ол жай ғана:
— Қонақ — үйдің ырысы, — деп күлімсіреп, бар жұмысын қайта реттеп шығатын.

Бұл сөз оның өмірлік ұстанымына айналған еді. Ол үшін қонақ келсе — береке кіреді, қонақ келсе — үйдің ырысы артады, қонақ келсе — жүрек кеңейеді. Сондықтан ешқашан шаршадым деп айтпайтын, керісінше шаршауын ішіне жасырып, бәрін сабырмен атқаратын.

Үй ішіндегі балалар да осы мейірімді көріп өсті. Олар қонақты күту — тек дастарқан жаю емес, адамды құрметтеу екенін түсінді. Кішкентайынан сәлем беруді, орын ұсынуды, жылы сөз айтуды үйренді. Бұл — ауызша емес, көзбен көріп, жүрекпен қабылданған тәрбие болатын.

Жары Әбдіреш де бұл мейірімге сүйенетін. Ол кісінің байсалды мінезі мен сабырлы қолдауы Марияш ананың еңбегін жеңілдетіп, үй ішіндегі үйлесімділікті сақтап тұратын. Екеуінің бір-біріне деген құрметі бұл шаңырақты одан әрі берік етті.

Келген қонақтардың көпшілігі бұл үйден ерекше әсермен қайтатын. Олар тек тамақ ішіп қана қоймай, адамдық жылуды, шынайы ықыласты, таза көңілді сезінетін. Сондықтан бір келген адам бұл үйге қайта-қайта оралуға асығатын.

Осылайша, мейіріммен жасалған әрбір қызмет бұл шаңырақты өзгеше етті. Мұнда ешнәрсе күшпен емес, жүрекпен жасалатын. Сол себепті бұл үй — жай ғана баспана емес, адамды өзіне тартып тұратын берекенің мекені еді.

                             Әкенің оралу сәті

Күн еңкейіп, кешкі уақыттың сабырлы тыныштығы орнаған шақта бұл шаңырақтың ең ерекше сәттерінің бірі басталатын. Дәл осы мезетте үй ішіндегі әр адам бір нәрсені күтетіндей күйге түседі — ол үйдің иесі, әке қайтып келетін уақыт еді. Жары Әбдіреш есік алдынан көрінген сәтте-ақ бүкіл үйдің ауасы өзгеріп, тыныштықтың өзі жылулыққа айналатын.

Әбдіреш жұмыстан келгенде оның жүзінен күн бойғы қызметтің салмағы сезілетін. Қоғамдық тәртіп, жауапкершілік, тынымсыз қозғалыс — мұның бәрі оның иығына ауыр жүк болып түсетін. Бірақ үй табалдырығын аттаған сәтте сол ауырлықтың бәрі біртіндеп сейіліп, оның орнына тыныштық пен жайлылық орнайтын.

Есік ашылған сәтте балалардың қуанышты дауысы бірден естілетін. Олар әкесін көрген бойда жан-жақтан жүгіріп келіп, оның айналасын қоршап алатын. Сол бір сәттің өзінде үй ішіне ерекше бір қуаныш тарайтын. Балалардың күлкісі — бұл үйдің ең шынайы әуені сияқты болатын.

Ал үйдің ортасында әрдайым сабырлы қалпымен қарсы алатын адам — Марияш ана еді. Оның жүзіндегі тыныш жымиыс, қолындағы күнделікті тіршіліктің жалғасып жатқан белгісі, үй ішіндегі реттелген тәртіп — бәрі әкені жылы қарсы алатын көрініске айналатын.

Марияш ана ешқашан артық сөз айтпайтын, бірақ оның бір қарасы мен бір жымиысы үй ішіндегі барлық шаршауды жуып жіберетіндей әсер беретін. Ол үшін ең маңыздысы — жарының амандығы, үйдің берекесі, балалардың тыныштығы болатын.

Дастарқан да осы сәтте ерекше мәнге ие болатын. Қарапайым кешкі ас болса да, ол бұл үйде үлкен құрметпен дайындалатын. Самауырдың баяу қайнауы, ыстық шайдың иісі, жаңа піскен тағамның хош иісі — бәрі үй ішіне жайлы атмосфера сыйлайтын. Әбдіреш үстел басына отырған сәтте, ол тек тамақ ішіп отырған жоқ, бір күндік ауыртпалықтан демалып отырғандай күй кешетін.

Балалардың әңгімесі мен күлкісі, Марияш ананың сабырлы қимылы, үй ішіндегі тыныш тіршілік — бәрі Әбдірештің ішкі әлемін толықтыратын. Сырттағы қатал өмір мен ішкі үйдің жұмсақ жылуы бір-біріне қарама-қарсы болса да, осы үйде үйлесім табатын.

Кейде Әбдіреш үнсіз отырып, балаларға қарап ұзақ ойланып қалатын. Сол сәтте оның жанарынан мақтаныш сезімі байқалатын. Себебі ол сыртта қанша қиындық көрсе де, үйінде оны күтіп тұрған осындай берекелі әлем бар еді.

Марияш ана сол үнсіз сәттерді жақсы түсінетін. Ол артық сұрақ қоймай, тек тыныштықты сақтайтын. Оның сабырлы болмысы осы үйдің ең үлкен тірегі еді.

Осылайша, әкенің оралу сәті — тек бір адамның келуі емес, тұтас шаңырақтың қайтадан толық тыныс алуы сияқты болатын. Бұл сәт әр күн сайын қайталанса да, ешқашан мәнін жоғалтпайтын ерекше қуанышқа айналатын.

 

                                Оныншы бөлім

                              Ананың аманаты

Адам баласы бұл дүниеден өткенде артында алтын, дүние, жиған байлық емес — ең алдымен өз ізі, өз өнегесі, өз сөзі, өз тәрбиесі қалады. Уақыт өте келе сол із ғана ұрпақтың жүрегінде өшпей сақталып, бір әулеттің бағытына айналады. Осындай мәңгілік мәні бар мұра қалдырған жан — Марияш ана еді.

Марияш ананың өмірі — тыныш көрінгенімен, терең мағыналы үлкен мектеп болатын. Ол кісінің әр күні еңбекпен, сабырмен, мейіріммен өрілетін. Сол себепті оның айтқан әр сөзі жай ғана ақыл емес, өмірден түйген шындық болатын.

Ол балаларына үнемі бір ғана өсиетті қайталап отыратын. Бұл сөз қарапайым болғанымен, бүкіл бір әулеттің өмірлік ұстанымына айналды:

— Байлық та қалады, дүние де қалады. Бірақ адамға ең керегі — сыйластық пен адалдық.

Бұл сөзді Марияш ана бір рет айтып қойып ұмытатын адам емес еді. Ол оны күнделікті тіршіліктің әр сәтінде ісімен дәлелдейтін. Біреуге қатты сөйлемеу, біреудің көңілін түсірмеу, әділ болу, сабыр сақтау — осының бәрі сол аманаттың тірі көрінісі болатын.

Үй ішіндегі өмір осы қағидамен тыныстайтын. Біреу ренжісе — бірден ұрыс емес, түсіністік болатын. Біреу қателессе — жазалау емес, сабырмен түсіндіру болатын. Біреу қуанса — ол қуаныш бүкіл үйге тарайтын. Себебі бұл шаңырақта әр адамның сезімі ортақ саналатын.

Марияш ананың ең үлкен ерекшелігі — қатты айтпай-ақ, жүрекке әсер ететін тәрбиесі еді. Ол ешкімге дауыс көтермейтін, бірақ оның тыныш үні үй ішіндегі ең мықты тәртіп болатын. Балалар кейде оның бір қарағанынан-ақ өз әрекетін түзейтін.

Балалар есейген сайын ананың аманатының мәнін тереңірек түсіне бастады. Бала кезде ол тек қайталана беретін сөз сияқты көрінсе, уақыт өте келе өмірлік заңдылыққа айналды. Олар байлықтың тез жоғалатынын, ал адамдық қасиеттің ұрпақтан ұрпаққа қалатынын ұғынды.

Үй ішіндегі бірлік те осы аманаттың арқасында мықты болды. Бір үйде тоғыз бала өссе де, араларында жаттық болмады. Керісінше, бір-біріне сүйеу, бір-біріне қорған болып өсті. Реніш болса ұзаққа созылмайтын, қуаныш болса бірге тойланатын.

Жары Әбдіреш де осы ұстанымды өмірімен бекітіп отырды. Ол кісі үшін де ең бастысы — тәртіп пен адалдық болатын. Сондықтан екі адамның көзқарасы бір арнада тоғысып, шаңырақтың іргесі берік қаланды.

Уақыт өткен сайын бұл аманат тек отбасының ішінде ғана емес, тұтас әулеттің рухани темірқазығына айналды. Туыстар, келіндер, жиендер, немерелер — бәрі осы сөзді естіп өсіп, өмірлеріне бағыт етті. Бұл бір адамның сөзі емес, тұтас бір тәрбиелік жүйеге айналды.

Адамдар бұл әулет туралы жиі айтатын:

— Мұнда дауыс емес, түсіністік сөйлейді.
— Мұнда байлық емес, адамдық жоғары тұрады.
— Мұнда әр адам өз орнын біледі.

Шынында да, бұл шаңырақта өмірдің өлшемі ақша да, дүние де емес, адам арасындағы сыйластық болатын. Сол себепті бұл үйге келген адам әрдайым жеңіл көңілмен қайтатын.

Марияш ананың аманаты уақыт өте келе әлсіремеді, керісінше тереңдей түсті. Ол сөз ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, әр буынның жүрегінде жаңаша мағына тауып отырды. Бірі үшін ол — тәрбие, бірі үшін — бағыт, бірі үшін — өмірлік қағида болды.

Сөйтіп, қарапайым ғана айтылған бір ауыз сөз — тұтас әулеттің өмірін айқындаған темірқазыққа айналды. Марияш ананың аманаты — уақыт өтсе де ескірмейтін, керісінше мәңгі жаңарып отыратын адамдық жолдың жарығы болып қалды.

            ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ

                     Қасиетті ана

Өмір — адамға бір-ақ рет берілетін үлкен жол. Сол жолдың соңында адамның артында қалған ізі ғана бағаланады. Ол із — байлық емес, атақ емес, ең алдымен жүректен шыққан мейірім, адал еңбек, тәрбиелі ұрпақ. Осындай мәңгілік із қалдырған жан — Марияш ана еді.

Бүгінде Марияш ана — ақ жаулығы басында, немере-шөбересінің ортасында отырған, өмірдің талай белесін артқа тастаған қасиетті ана. Оның жүзіндегі әрбір әжім — жай ғана жас ұлғаюының белгісі емес, сол әжімдердің әрқайсысында бір-бір тағдыр, бір-бір түнсіз еңбек, бір-бір үнсіз уайым жатыр. Ол кісінің жанарына қараған адам бір шаңырақтың ғана емес, тұтас бір дәуірдің тарихын көргендей әсер алады.

Марияш ананың өмірі — бір отбасының ғана шежіресі емес, ол — тұтас бір ұрпақтың тәрбиелік мектебі. Бұл мектепте кітап емес, өмірдің өзі сабақ болды. Ол жерде сөзден бұрын іс сөйлейтін, ақылдан бұрын үлгі жүретін, өсиеттен бұрын еңбек көрінетін.

Ол кісінің ғұмырына көз жүгіртсең, қарапайым тіршіліктің ішінде жатқан ұлылықты көресің. Таңның атысы мен күннің батысына дейін тынымсыз еңбектену, үй ішінің берекесін сақтау, балалардың тәрбиесіне тер төгу — бәрі бір адамның мойнына артылған үлкен жауапкершілік еді. Бірақ ол ешқашан шағым айтқан емес. Керісінше, сол еңбекті өмірінің мәніне айналдыра білді.

Марияш ана үшін ең үлкен байлық — дүние емес, адамдар арасындағы сыйластық болатын. Ол әрдайым:
— Байлық та қалады, дүние де қалады. Бірақ адамға ең керегі — сыйластық пен адалдық, — деп айтатын. Бұл сөз уақыт өте келе жай ғана ақыл емес, тұтас әулеттің заңына айналды.

Үй ішіндегі кез келген жағдай осы қағидамен өлшенді. Біреу ренжіссе — сабырмен татуласу, біреу қателессе — түсіністікпен түзету, біреу қуанса — бірге қуану. Осындай қарапайым, бірақ терең тәртіптің арқасында бұл шаңырақта бірлік үзілген емес.

Жары Әбдіреш екеуінің өмірі — нағыз үйлесімнің үлгісі болды. Әбдіреш сырттағы қызметтің ауыр жүгін көтерсе, Марияш ана үй ішіндегі жылулық пен тәртіпті сақтады. Бірі — қорған, бірі — жүрек. Бірі — тірек, бірі — тыныштық. Осы екі күш қосылғанда берекелі шаңырақ қалыптасты.

Бұл отбасы тек өз іштерімен шектеліп қалған жоқ. Олардың үйі әрдайым ашық, көңілі кең, дастарқаны мол болды. Сол себепті де бұл шаңыраққа ағайын-туыс, көрші-қолаң жиі жиналатын. Мұнда келген адам тек тамақ ішіп емес, рухани жылу алып қайтатын.

Балалары өсіп-өніп, әрқайсысы өз жолын тапты. Бірақ олардың бәрін бір нәрсе біріктірді — ананың тәрбиесі. Марияш ананың берген тәрбиесі уақыт өткен сайын әлсіремей, керісінше күшейіп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырды. Олар қайда жүрсе де, ананың аманатын ұмытқан емес.

Марияш ананың өмірі — үнсіз еңбекпен жазылған үлкен кітап іспетті. Ол кітапта даңғаза жоқ, бірақ терең мағына бар. Онда байлық емес, адамдық биік тұр. Онда сөз көп емес, бірақ әр сөзі салмақты. Онда сән-салтанат емес, шынайы өмір бар.

Бүгінде бұл әулет туралы ел арасында тек жақсы сөз айтылады:
— Бұл үйде береке бар,
— Бұл үйде тәрбие бар,
— Бұл үйде сыйластық бар.

Себебі бұл берекенің бастауы — бір ананың жүрегі еді.

Сондықтан да бұл кітап — тек бір адамның өмірбаяны емес. Бұл — берекенің тарихы, бірліктің үлгісі, аналық мейірімнің шежіресі. Бұл — қазақ әйелінің сабыры мен даналығының, еңбегі мен жүрек жылуының көркем бейнесі.

Марияш ананың ғұмыры уақыт өткен сайын ескірмейді. Керісінше, ол ұрпаққа үлгі болып, әр жаңа буынға жарық жол көрсетіп тұратын мәңгілік өнеге болып қала береді.

 

                          

 

                           Он екінші бөлім

                         Ешқашан өшпейтін із

Адам баласының бұл дүниедегі ғұмыры шектеулі болғанымен, оның артында қалдырған ізі уақытпен бірге өшпей, қайта тереңдеп, ұрпақ жадында мәңгі сақталады. Сол із кейде бір әулеттің бағытын өзгертеді, кейде тұтас бір ортаның тәрбиесіне айналады, ал кейде бүтін бір қоғамға үлгі болады. Осындай мәңгілік із қалдырған асыл жан — Марияш ана еді.

Марияш ананың өмір жолы — сырт көзге қарапайым көрінгенімен, ішкі мазмұны өте терең, мағынасы өте бай ғұмыр болатын. Ол кісінің әр күні — еңбекпен, әр сөзі — тәрбиемен, әр ісі — өнегемен өрілген. Сол себепті ол кісінің жүрген жолы тек өз отбасымен шектеліп қалған жоқ, тұтас бір ортаға әсер етті.

Оның бойындағы ең үлкен қасиет — адамға деген шынайы құрмет еді. Ол ешқашан адамды алаламайтын, ешкімді төмен санамайтын, әр жанға жүрек жылуымен қарайтын. Сол қасиеті арқылы ол айналасына тыныштық пен сенім орната білді. Адамдар оның жанында өздерін еркін, бірақ сонымен бірге жауапты сезінетін.

Марияш ананың үйі — жай ғана баспана емес, тәрбие ордасы болды. Ол үйден шыққан әр бала мейірімділік пен сабырды бойына сіңіріп өсті. Бұл — сөзбен емес, күнделікті тіршілікпен берілген тәрбие еді. Анасының еңбегін көріп өскен ұрпақ үшін еңбек — ауыр жүк емес, өмірдің табиғи бөлігі болып қалыптасты.

Жары Әбдіреш екеуінің өмірі де осы өнегені одан әрі күшейтті. Бірі тәртіп пен жауапкершілікті, бірі мейірім мен жылулықты ұштастырып, берекелі шаңырақ құрды. Сол шаңырақтан тараған тәрбие кейін бүкіл әулетке таралып, үлкен бір рухани мектепке айналды.

Уақыт өте келе бұл отбасы тек туыстар арасында ғана емес, бүкіл ауыл-аймаққа үлгі болды. Адамдар олардың бір-біріне деген сыйластығын, қонақжайлығын, сабырын көріп, өнеге алатын. Себебі бұл үйде сөз бен іс бір-біріне сай болатын.

Марияш ананың өмірі — үнсіз еңбекпен жазылған үлкен шежіре сияқты. Ол кісі ешқашан өз еңбегін жария қылмаған, ешқашан мадақ күтпеген. Бірақ оның жасаған әр ісі адамдардың жүрегінде із қалдырды. Сол із — бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.

Кейде адамдар бір кісіні ұмытады, есімін уақыт шаң басады. Бірақ Марияш ана сияқты жандардың ізі ұмытылмайды, себебі ол із — жүрекке жазылған із. Ол — мейірімнің ізі, тәрбиенің ізі, адалдықтың ізі.

Сондықтан да бұл бөлімнің атауы бекер емес. «Ешқашан өшпейтін із» — бұл тек сөз емес, бұл өмір шындығы. Марияш ананың ғұмыры сол шындықтың айқын дәлелі.

Оның өмірі бір әулеттің ғана емес, тұтас бір ортаның өнегесіне айналды. Жылдар өтсе де, оның есімімен бірге айтылатын жылулық, береке, сыйластық ұғымдары ешқашан жоғалмайды. Керісінше, уақыт өткен сайын тереңдей түседі.

Осылайша, Марияш ананың ізі — тек өткеннің естелігі емес, болашаққа бағыт беретін мәңгілік шамшырақ болып қала береді.

 

 

Соңғы сөз

«Берекенің бастауы — ана жүрегі»

 

Өмірдің ең үлкен ақиқаты — адам баласы уақытпен бірге өзгереді, ұрпақ алмасады, дәуір жаңарады. Бірақ кейбір құндылықтар ешқашан өзгермейді. Олар уақыттан да, қоғамнан да биік тұрады. Сол мәңгілік құндылықтардың ең асылы — ана мейірімі, ана тәрбиесі, ана жүрегінен тарайтын жылулық.

Осы әңгімелер жинағында баяндалған ғұмыр — бір адамның ғана тағдыры емес, тұтас бір әулеттің, бір ортаның, бір дәуірдің тынысы. Сол өмірдің өзегінде әрдайым мейіріммен нұрланған, сабырмен бекіген, еңбекпен шыңдалған жан тұр — Марияш ана.

Марияш ананың өмірі бізге бір нәрсені анық көрсетеді: береке кездейсоқ келмейді, ол жүректен басталады. Жылы жүрек бар жерде түсіністік бар, түсіністік бар жерде бірлік бар, ал бірлік бар жерде нағыз өмір бар. Сол жүректің иесі — ана.

Ана жүрегі — тек отбасының емес, тұтас шаңырақтың тірегі. Ол жүрек шаршаса да сыр бермейді, ауырса да жүгін тастамайды, жыласа да баласына білдірмейді. Себебі ананың ең үлкен күші — оның үнсіз мейірімі мен шексіз төзімі.

Бұл кітапта суреттелген әр бөлім — сол аналық жүректің бір қыры. Балалық шақтағы тәрбиеден бастап, келіндік кезеңге дейін, қонақ күту мәдениетінен бастап, үлкен әулеттің бірлігіне дейін — бәрі де сол бір жүректің жылуынан тарайды.

Жары Әбдіреш екеуінің сыйластығы да осы берекенің бір бөлшегі. Себебі отбасы — тек бірге тұру емес, бір-бірін түсіну, бір-біріне сүйеу болу. Сол сүйеніш бар жерде шаңырақ шайқалмайды.

Уақыт өте келе балалар өсіп, немере-шөбере көбейгенімен, сол үйдің негізгі рухы өзгермейді. Ол рух — ананың берген тәрбиесі, айтқан сөзі, көрсеткен өнегесі. Сол себепті бұл әулет үшін «ана» ұғымы — тек мәртебе емес, өмірлік бағыт.

Сырт көзге қарапайым көрінетін бір шаңырақтың ішінде осындай терең тарих, осындай үлкен тәрбие жатыр. Ал сол тарихтың өзегі — ана жүрегі.

Сондықтан да бұл еңбектің соңғы сөзі бір-ақ ойға келіп тіреледі:

«Берекенің бастауы — ана жүрегі»

Бұл сөз — тек қорытынды емес, бұл бүкіл өмірдің түйіні, ұрпаққа қалатын өсиет, уақыт өшіре алмайтын шындық.