Адам баласы судың қадірін көбіне краннан су ақпай қалған кезде ғана сезінеді. Таңертеңгі шай, күнделікті тұрмыс, мектеп пен ауруханадағы тазалық, егістіктегі өнім – мұның бәрі көзге көріне бермейтін, бірақ үздіксіз жұмыс істеуге тиіс су жүйесіне тәуелді. Бір қарағанда, су мәселесі коммуналдық қызметтің ғана шаруасындай көрінуі мүмкін. Алайда ауызсу тапшылығы – әлдеқайда ауқымды құбылыс. Ол халық денсаулығына, ауыл шаруашылығына, азық-түлік қауіпсіздігіне, өңірлердің дамуына және елдің экономикалық тұрақтылығына тікелей әсер етеді.
Қазақстанда соңғы жылдары халықты ауызсумен қамту бағытында бірқатар жоба іске асырылып, су құбырлары жаңартылып келеді. Соған қарамастан, «халықтың басым бөлігі сумен қамтылды» деген ресми көрсеткіш мәселе толық шешілді деген сөз емес. Өйткені су құбырының болуы мен әр үйге сапалы судың тәулік бойы үздіксіз жетуі – екі бөлек жағдай. Ендеше, Қазақстанда су қоры бар бола тұра, неге ауызсу мәселесі әлі де күн тәртібінен түспей отыр? Мәселенің түп-төркіні табиғи қордың азаюында ғана ма, әлде суды басқару мен бөлудегі олқылықтарда да жатыр ма?
Су тапшылығы дегеніміз – судың мүлде болмауы ғана емес
Ауызсу тапшылығын тек өзен-көлдердің тартылуымен өлшеу жеткіліксіз. Белгілі бір өңірде тұщы су қоры шектеулі немесе жауын-шашын аз. Су көзі болғанымен, оны тазартатын, сақтайтын және тұтынушыға жеткізу жүйесі ескірген. Ластану немесе тазарту жүйесінің әлсіздігі салдарынан ішуге жарамсыз болуы мүмкін.
Осы айырмашылықты ескермей, тек орталықтандырылған су жүйесіне қосылған елді мекендердің санын көрсету нақты жағдайды толық ашпайды. Тұрғындар үшін құбырдың қағаз жүзінде бар болуы емес, үйіндегі судың сапасы, берілу уақыты мен тұрақтылығын сақтаған дұрыс. Қанша шақырым құбыр тартылғанмен, халықтың күнделікті өмірінде қандай өзгеріс болғаны бағалануы тиіс.
Су тапшылығының себептерін мамандар да бір ғана фактормен байланыстырмайды. Qazaq Expert Club-тың су қауіпсіздігі жөніндегі сарапшысы Қуаныш Өзбеков Қазақстандағы су жүйесінің маңызды мәселелерінің бірі ретінде судың егістікке жетпей қалатынын айтады. Мысалы, ауыл шаруашылығы елдегі судың шамамен 63 пайызын тұтынады, ал тасымалдау және суару барысында судың едәуір бөлігі жерге сіңіп кетеді. Сарапшы құрғақшылыққа қарсы әрекетті жаңа су көздерін іздеуден ғана емес, ең алдымен қазіргі жүйедегі шығынды қысқартудан бастау қажет деп есептейді.
Бұл пікір мәселенің өзегін ашады. Су тапшылығы тек табиғаттың берген су көлеміне байланысты емес, сол судың қанша көлемі тұтынушыға жететініне де тәуелді. Егер каналдардан су буланып жоғалса немесе есепке алынбаса, қосымша су алу табиғи ортаға түсетін салмақты көбейтеді. Сондықтан каналдарды жаңғырту, суды цифрлық есепке алу, суару технологияларын жетілдіру және су көп қажет ететін дақылдардың үлесін реттеп отыру керек.
Сарапшының тағы бір маңызды ескертуі – су тапшылығы туындағаннан кейін емес, алдын ала болжамға сүйеніп әрекет ету. Құрғақшылық пен жоғары температура күтілетін өңірлерде су бөлу тәртібін ертерек жоспарлап, желілердегі шығынды бақылауды күшейту қажет. Бұл әсіресе суармалы егіншілікке тәуелді оңтүстік өңірлер үшін маңызды.
Ал «Қазгидрогеология» ұлттық гидрогеологиялық қызметінің басқарма төрағасы Болат Бекнияз Қазақстанда 4 803 жерасты суы кен орны барланғанын, мемлекеттік баланста тәулігіне 43,2 миллион текше метр пайдалану қоры тіркелгенін мәлімдеген. Оның айтуынша, қазіргі кезде осы қордың тәулігіне шамамен 1,5 миллион текше метрі ғана пайдаланылып отыр. Бұл жерасты суының әлеуеті бар екенін көрсеткенімен, оны шексіз ресурс ретінде қарастыруға болмайды. Қорды игеру су деңгейі мен сапасына тұрақты мониторинг жүргізу, табиғи толықтырылу мүмкіндігін ескеру және экологиялық талаптарды сақтау арқылы іске асуы тиіс.
Су ресурстары саласының сарапшысы Болат Есекин де суды басқаруда бассейндік тәсілдің маңызын атап өтеді. Оның пікірінше, су ресурстарын бөлу мен үнемдеуге тек мемлекеттік органдар емес, экологтар, энергетиктер, агроөнеркәсіп өкілдері және өзге де су пайдаланушылар қатысуы қажет. Ол судың жай-күйіне тиімсіз пайдалану, трансшекаралық өзендер ағынының азаюы және мұздықтардың еруі әсер ететінін айтады. Бұл көзқарас су мәселесін бір министрліктің немесе бір саланың шеңберінде шешу мүмкін еместігін көрсетеді.
Су тапшылығының салмағы ең алдымен ауыл шаруашылығында сезіледі. Су ресурстарын реттеу, қорғау және пайдалану комитетінің 2025 жылғы жұмысы туралы есебінде ауыл шаруашылығы су ресурстарының шамамен 60 пайызын тұтынатыны көрсетілген. Сол жылы 1,2 миллион гектардан астам жер суарылған. Негізгі су тұтынатын өңірлер қатарында Алматы, Жетісу, Жамбыл, Түркістан және Қызылорда облыстары аталады.
Бұл көрсеткіш су үнемдеу технологияларын енгізудің маңызын арттырады. Тамшылатып және жаңбырлатып суару судың егістікке қажетті мөлшерде берілуіне мүмкіндік береді. Бірақ технология сатып алумен мәселе шешілмейді. Оны дұрыс пайдалану, фермерлерді оқыту, жөндеу қызметін ұйымдастыру және нақты үнемделген су көлемін есептеу қажет. Сонымен қатар суы тапшы бассейндерде дақыл құрылымын ғылыми негізде жоспарлау маңызды. Су көп қажет ететін дақылдарды шектен тыс көбейту ұзақ мерзімді тәуекелге әкелуі мүмкін.
Трансшекаралық өзендер – ортақ жауапкершілік
Қазақстан өзендерінің едәуір бөлігі көрші мемлекеттердің аумағынан бастау алатындықтан, су қауіпсіздігі халықаралық келіссөздермен тығыз байланысты болады. Іле, Ертіс, Сырдария, Шу мен Талас өзендерінің ағыны бірнеше мемлекеттің су пайдалану саясатына тәуелді екені рас. Жоғарғы ағыста су қоймаларының жұмысы немесе суармалы егіншілікке алынатын көлем төменгі ағыстағы елді мекендерге әсер етуі мүмкін.
Сондықтан трансшекаралық су жөніндегі келісімдер тек су көлемін бөлісумен шектелмеуі керек. Ортақ мониторинг, деректер алмасу, су сапасын бақылау, құрғақшылық кезеңіне арналған алдын ала жоспар және өзеннің экологиялық ағынын сақтау да маңызды. Су – шекарадан өтетін ресурс қана емес, бірнеше елдің ортақ жауапкершілігін талап ететін табиғи жүйе.
Ауызсу тапшылығын азайту үшін бірнеше бағытты қатар дамыту қажет. Әр су бассейні бойынша нақты әрі тұрақты жаңартылатын су балансы жасалуы керек. Ауылдық және қалалық су құбырларын жөндеу жұмыстары апат жиілігі мен су жоғалту көлеміне қарай басымдықпен жүргізілуі тиіс. Ауызсу сапасын тексеру нәтижелері қоғамға түсінікті форматта ашық жариялануы қажет.
Ауыл шаруашылығында су үнемдейтін технологиялардың тиімділігі тек орнатылған жабдық санымен емес, үнемделген нақты су көлемімен өлшенуі керек. Өндірісте айналымды және қайталама су пайдалану жүйесін кеңейту маңызды. Министрліктің мәліметінде 2030 жылға қарай айналымды және қайталама суды пайдалану үлесін 13 пайыздан 28 пайызға дейін арттыру және шамамен 1,5 миллиард текше метр су үнемдеу көзделгені айтылған.
Су саясатының әлеуметтік жағы ұмыт қалмауы тиіс. Сапалы ауызсуға қолжетімділік адамның қай өңірде тұратынына немесе табысына тәуелді болмауы керек. Су үнемдеу мәдениетін қалыптастыру да маңызды, бірақ жауапкершілікті тек қарапайым тұтынушыға арту әділетсіз. Су ресурстарының негізгі көлемін пайдаланатын салалар, су жеткізуші ұйымдар және мемлекеттік басқару жүйесі де өз міндетін нақты орындауы қажет.
Қазақстандағы ауызсу тапшылығы – табиғи су қорының азаюымен ғана түсіндірілмейтін күрделі мәселе. Оған су ресурстарының өңірлер бойынша әркелкі таралуы, трансшекаралық өзендерге тәуелділік, климаттық өзгерістер, ауыл шаруашылығындағы жоғары тұтыну, инфрақұрылымның тозуы және суды есепке алу жүйесіндегі олқылықтар әсер етеді. Ресми деректер халықты сумен қамту бағытында нақты жұмыстар атқарылып жатқанын көрсетеді. Алайда құбыр салу мен қамту пайызын арттыру түпкі мақсат емес. Ең бастысы – сол судың сапалы, қауіпсіз және үздіксіз жетуі.
Сарапшылар пікірінің ортақ түйіні де осыған саяды. Қазақстанның су қауіпсіздігі жаңа су көздерін табумен ғана емес, қолда бар ресурсты жоғалтпай, әділ әрі ғылыми негізде басқарумен қамтамасыз етіледі. Жерасты суының әлеуетін бағалау, суару жүйесін жаңарту, өзен бассейндерін біртұтас басқару және көрші елдермен тұрақты ынтымақтастық – бір-бірінен бөлек емес, өзара байланысты міндеттер.
Су тапшылығы ертең басталатын мәселе емес. Оның белгілері бүгінгі шешімдерден көрініп отыр. Сондықтан ауызсуға қатысты саясаттың басты өлшемі есептегі пайыз емес, әр адамның үйінде қауіпсіз судың тұрақты болуы болуы керек. Су – сарқылмайтын байлық емес. Оны үнемдеу тек жеке адамның әдеті емес, мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігіне бағытталуы тиіс.

- Азамат Төре
- Азамат Төре
- Али Акбар Деһхода
- Али Акбар Деһхода
Барлық авторлар
Ілмек бойынша іздеу
Мақал-мәтелдер
Қазақша есімдердің тізімі