Ұлтты аяусыз сынау: бұл шындық па, әлде рухани дағдарыстың белгісі ме?

Ұлтты аяусыз сынау: бұл шындық па, әлде рухани дағдарыстың белгісі ме? Ақын Танакөз Толқынқызының мәтінінде негізгі үш тезис бар: 1️. Қазақ қоғамы моральдық құндылықтарын жоғалтты 2️. Халықта “құлдық сана” қалыптасты 3️. Мұндай қоғам тәуелсіздігін сақтай алмайды Бұл сөздер эмоциялық тұрғыдан ауыр көрінеді. Бірақ философиялық тұрғыдан қарасақ, мұндай пікірлер әлем тарихында бірнеше рет айтылған. 1. Ұлтты қатты сынау – кейде ұлттық оянудың белгісі. Көптеген халықтардың тарихында өз қоғамын аяусыз сынаған ойшылдар болған. Мысалы, Фридрих Ницше Еуропа мәдениетін “құл мораль” деп сынады. Абай Құнанбайұлы қазақ қоғамындағы жалқаулық пен мақтаншақтықты қатты сынады. Ахмет Байтұрсынұлы халықтың надандығын ашық жазды. Олардың мақсаты – ұлтты қорлау емес, ояту болды. Сондықтан философиялық тұрғыдан мұндай сын кейде ұлтқа деген алаңдаушылықтың формасы болуы мүмкін. 2. Бірақ ұлтты толық жоққа шығару – қауіпті нигилизм. Ақын мәтінінің ең даулы жері – халықты түгелдей “сапасыз ұлт”, “ұры ұлт” деп сипаттауы. Философияда мұндай позиция нигилизм деп аталады. Нигилизм дегеніміз – қоғамда ешқандай құндылық қалмады деп сену. Бұл көзқарастың қауіптілігі мынада: егер халыққа үнемі “сендер өзгермейсіңдер” деп айтылса, онда қоғамда үміт емес, фрустрация күшейеді. Ал тарих көрсеткендей, ешбір ұлт мәңгі әлсіз немесе мәңгі күшті болмайды. 3. “Құлдық сана” – ұлттық қасиет емес, тарихи жағдай “Құлдық сана” деген ұғым жиі айтылады. Бірақ философтар оны ұлттың табиғи қасиеті емес, тарихи тәжірибенің нәтижесі деп түсіндіреді. Көптеген қоғамдарда –Ресей империясында, Латын Америкасында, Африкада, Шығыс Еуропада болған. Ұзақ уақыт бойы авторитарлық билік, саяси еркіндіктің болмауы, экономикалық тәуелділік қоғамда пассивтілік қалыптастыруы мүмкін. Бірақ тарих көрсеткендей, жағдай өзгерсе, халық та өзгереді. 4. Ұлт – тұрақты емес, үнемі өзгеретін құбылыс Философия мен социологияда ұлт биологиялық емес, әлеуметтік құбылыс деп қарастырылады. Яғни ұлт уақытпен бірге өзгереді, мәдениетпен бірге дамиды, саяси жүйеге байланысты трансформацияланады. Бір ғасыр бұрынғы қоғам мен қазіргі қоғам бірдей емес. Сондықтан “бұл халық ешқашан өзгермейді” деген пікір тарихи тұрғыдан дәлелденбеген. 5. Өзін жек көру – отарланған қоғамдардың психологиясы Постколониалдық философияда бір қызық құбылыс бар. Кейбір қоғамдар ұзақ уақыт сыртқы биліктің ықпалында болғаннан кейін өз мәдениетіне күмәнданады, өз халқына сенбейді, өзін төмен бағалай бастайды. Бұл құбылыс кейде “ішкі колонизация психологиясы” деп аталады. Мұндай жағдайда сын конструктивті емес, өзін-өзі жоққа шығаруға айналады. 6. Ұлттың болашағын не анықтайды? Философтар ұлттың тағдырын үш нәрсе анықтайды дейді: 1. Құндылықтар. Қоғамда әділет, адалдық, жауапкершілік қаншалықты маңызды. 2. Институттар. Заң, білім, мемлекет қаншалықты әділ жұмыс істейді. 3. Азаматтық сана. Адамдар елдің тағдырына жауапкершілікті сезіне ме? Егер осы үш нәрсе күшейсе, кез келген қоғам өзгереді. Қорытынды Ақынның жазбасы – қоғамдағы реніш пен алаңдаушылықтың көрінісі. Онда шындықтың элементтері бар: моральдық дағдарыс, құндылықтар мәселесі, азаматтық пассивтілік. Бірақ мәтіндегі негізгі қателік – бүкіл ұлтты абсолютті түрде жоққа шығару. Философиялық тұрғыдан ұлтты толық айыптау да, ұлтты толық ақтау да – екі түрлі экстремум. Шындық көбіне ортасында болады. Ең маңызды сұрақ: ұлтты өзгерту үшін оны үнемі қорлау керек пе, әлде сенім мен жауапкершілікті ояту керек пе? Бұл – тек Қазақстанға емес, бүкіл әлемдегі қоғамдарға ортақ философиялық мәселе. ҮСЕН ЖАҚСЫЛЫҚҰЛЫ