Абайдың он бірінші қара сөзі: адамдық қасиеттер және өмірлік сабақтар - Тураева Дина Абдрашовна

Абай Құнанбайұлы — қазақ халқының ұлы ойшылы, философы және ақыны. Оның қара сөздері — тек әдеби мұра ғана емес, адам баласының рухани, моральдық дамуы, өмірлік тәжірибесі мен қоғамдағы орны туралы терең ойларды қамтитын философиялық еңбектер. Сол қара сөздердің ішінде он бірінші қара сөз ерекше орын алады, себебі ол адамның адамгершілік қасиеттерін жетілдіру, парасаттылық, әділдік пен білімге ұмтылу туралы ой қозғайды.

Абай бұл қара сөзінде адамның бойындағы адамдық қасиеттердің маңыздылығын баса көрсетеді. Ол адалдық, әділдік, парасаттылық сияқты қасиеттер тек жеке адам үшін ғана емес, жалпы қоғам үшін де маңызды екенін айтады. Абайға қарағанда, адам өзінің іс-әрекетін тек өз пайдасын ойлап жасаса, бұл толық адам болуға жеткіліксіз. Өйткені адамдық қасиеттер өз ортасына, қоғамға пайда тигізген кезде ғана мәнді болады. Адалдық тек сыртқы әрекетпен ғана емес, ой мен ниетте де көрінуі тиіс. Егер адамдың әрекеті сыртқы жағынан дұрыс көрінсе де, ішкі ойында әділетсіздік болса, онда ол толық адам бола алмайды.

Он бірінші қара сөзде Абай білім мен парасаттылыққа ерекше назар аударады. Ол адамның рухани дамуы мен қоғамдағы орнын анықтайтын басты фактор ретінде білімді, ой-өрісі кең адамды қарастырады. Білімсіз адам өзінің іс-әрекеттерінде дұрыс шешім қабылдай алмайды, ал парасатсыз адам өзінің әрекетін дұрыс бағыттай алмайды. Сол себепті Абайдың ойынша, адамға өмір бойы білімге ұмтылу, өз бойындағы парасатты дамытып отыру маңызды. Бұл адамға өмірлік қиындықтарды жеңуге, қоғамда дұрыс орнын табуға, адамгершілік қасиеттерін толық көрсетуге көмектеседі.

Абай бұл қара сөзде қоғам алдындағы жауапкершілік мәселесіне де тоқталады. Адам өз еркіндігін пайдаланып, тек жеке басының мүддесін ойламай, қоғамның мүддесін де ескеруі тиіс. Өйткені жеке пайдаға ғана ұмтылған адам қоғамға зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан әрбір адам өз еркіндігін өз пайдасынан гөрі қоғамға пайдалы іс жасауға жұмсауы керек. Бұл идея бүгінгі заманда да өзектілігін жойған жоқ, себебі адамгершілік пен қоғам алдындағы жауапкершілік әрқашан бағалы қасиет болып қала береді.

Он бірінші қара сөздің тағы бір маңызды аспектісі — тәрбие мәселесі. Абай тәрбиені адамның рухани дамуының негізі деп санайды. Тәрбие арқылы адам адалдық, әділдік, білімге ұмтылыс, жауапкершілік сияқты қасиеттерді бойына сіңіреді. Егер адам баласы бала кезден осындай рухани қасиеттерді меңгерсе, ол өскенде толыққанды, парасатты және қоғамға пайдалы тұлға болып өседі. Абайдың ойынша, дұрыс тәрбие — қоғамның да дамуының кепілі.

Қорытындылай келе, Абайдың он бірінші қара сөзі — адамға адамдық қасиеттерді дамыту, білімге ұмтылу, парасаттылық, әділдік және жауапкершілік сияқты өмірлік құндылықтарды ұстануға шақыратын терең философиялық ой. Бұл қара сөз әрбір адамға өзін-өзі жетілдіруге, рухани дамуға, қоғамға пайдалы болуға бағыт береді. Абайдың ойлары уақыт өте келе тек қазақ халқына ғана емес, жалпы адамзатқа ортақ құндылық ретінде бағаланып, әр жаңа ұрпаққа өмірлік бағдар болып қала береді.