Махаббат туралы аңыздар

Кіріспе

15 сәуір — қазақ руханиятындағы ерекше күн. Бұл күн тек көктемнің гүлденген шағымен ғана емес, адам жанының ең нәзік, ең биік сезімі — махаббатпен астасып жатыр. Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу күні — ғасырлар қойнауынан жеткен адалдықтың, сертке беріктіктің, жүрек тазалығының символы. Бұл — тек қос ғашықтың тағдыры емес, күллі халықтың махаббатқа деген көзқарасының көрінісі.

Қазақ даласында махаббат ешқашан жеңіл, өткінші сезім ретінде қабылданбаған. Ол — тағдырмен тең, кейде одан да ауыр сынақ. Ғашықтар өз сезімдері үшін күрескен, қарсы шыққан, тіпті өмірлерін құрбан еткен. Бірақ дәл осы трагедиялардың өзінде ерекше бір сұлулық бар. Себебі шынайы махаббат — мәңгілік.

Аңыздар — халық жадында сақталған шындықтың көркем бейнесі. Олар тек өткеннің елесі емес, бүгінгі күнге де бағыт беретін рухани бағдаршам. Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу, Қалқаман мен Мамыр, Қыз Жібек пен Төлеген — бұлардың әрқайсысы махаббаттың әр қырын ашады: адалдық, батылдық, құрбандық, қайсарлық.

Бұл мақалада біз сол аңыздарға қайта үңіліп, олардың терең мәнін сезінуге тырысамыз.

Қозы Көрпеш - Баян Сұлу

Қазақ махаббат эпосының ең биік шыңы — Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу туралы аңыз. Бұл — тек екі жастың тағдыры емес, бұл — уәдеге беріктіктің, рухани тазалықтың мәңгілік үлгісі.

Аңыз бойынша, екі дос — Сарыбай мен Қарабай — әлі дүниеге келмеген балаларын бір-біріне атастырып қояды. Бұл — сол заманның салты ғана емес, сөзге деген сенімнің, серттің киелі екенін көрсететін дәстүр. Бірақ тағдыр бұл уәдені сынаққа салады.

Сарыбай ерте қайтыс болады. Қарабай болса, байлық пен қауіпсіздікті ойлап, уәдесін бұзуға бейімделеді. Дегенмен, тағдырдың жазуы өзгермейді. Қозы мен Баян бір-бірін көрмей тұрып-ақ, жүректерімен табады. Бұл — махаббаттың ерекше сипаты: ол кейде көзбен емес, жанмен сезіледі.

Қозы — батыл, адал, сертке берік жігіт. Ол Баянға жету үшін ұзақ жолды еңсереді. Ал Баян — нәзік болғанымен, рухы мықты қыз. Ол өз таңдауынан бас тартпайды. Екеуінің махаббаты — тең, таза, шынайы.

Алайда олардың жолында Қодар секілді кедергілер бар. Қодар — күштің, қатыгездіктің символы. Ол махаббатты түсінбейді, тек иеленуді қалайды. Бұл — аңыздағы негізгі қарама-қайшылық: махаббат пен зорлықтың күресі.

Ақырында, Қозы қаза табады. Бірақ Баян өз сүйгенін сатпайды. Ол Қодарды алдап, кек алып, өз махаббатына адал болып қалады. Бұл жерде Баянның образы ерекше: ол тек ғашық қыз емес, әділет үшін күресуші тұлға.

Бұл аңыз бізге бір нәрсені үйретеді: шынайы махаббат өліммен де жеңілмейді. Ол уақыттан тыс өмір сүреді.

Қалқаман - Мамыр

Қалқаман мен Мамырдың хикаясы — махаббат пен дәстүр арасындағы қақтығыстың көрінісі. Бұл аңызда трагедияның тамыры тереңде жатыр: қоғамның қатаң заңдары мен адамның жеке сезімінің қайшылығы.

Қалқаман мен Мамыр — бір рудың ішінде өскен жастар. Олардың махаббаты табиғи, шынайы. Бірақ дәл осы туыстық байланыс олардың бақытына кедергі болады. Қазақ қоғамында жеті атаға дейін қыз алыспау — бұлжымас заң. Бұл — тек дәстүр емес, ұрпақтың тазалығын сақтауға бағытталған маңызды қағида.

Алайда жүрек заңға бағынбайды. Қалқаман мен Мамыр өз сезімдерін жасыра алмайды. Олар бірге болуды таңдайды. Бұл — олардың батылдығы, бірақ сонымен қатар трагедияның бастауы.

Қоғам бұл әрекетті кешірмейді. Мамыр өлім жазасына кесіледі. Бұл — қатал шешім, бірақ сол заманның шындығы. Қалқаман қашып құтылады, бірақ оның жаны жаралы күйінде қалады.

Бұл аңыздың ең ауыр тұсы — махаббаттың қоғам тарапынан қабылданбауы. Мұнда жау жоқ, зұлым кейіпкер жоқ. Барлығы — дәстүрдің құрбаны.

Қалқаман мен Мамырдың махаббаты — трагедиялық, бірақ терең. Ол бізге сұрақ қояды: адам үшін не маңызды — қоғам ба, әлде жүрек пе? Бұл сұрақтың жауабы әр дәуірде әртүрлі болуы мүмкін. Бірақ бір нәрсе анық: махаббат әрқашан еркіндікті қалайды.

Қыз-Жібек және Төлеген

Қыз Жібек пен Төлегеннің аңызы — көркемдік пен нәзіктіктің, сұлулық пен ерліктің үйлесімі. Бұл хикая қазақ эпосының ең поэтикалық үлгілерінің бірі.

Төлеген — байдың ерке баласы емес, өз жолын өзі таңдаған ержүрек жігіт. Ол ата-анасының қарсылығына қарамастан, өз сүйгенін іздеуге аттанады. Бұл — оның еркін рухының белгісі.

Қыз Жібек — тек сұлу қыз емес. Ол — ақылды, парасатты, өз қадірін білетін тұлға. Оның сұлулығы тек сыртқы емес, ішкі әлемінен де көрінеді. Төлеген мен Жібектің кездесуі — тағдырдың сыйы.

Олардың махаббаты — нәзік, бірақ берік. Олар бір-бірін толықтырады. Бірақ бұл жол да кедергісіз емес. Бекежан — қызғаныштың, іштарлықтың символы. Ол Төлегенді өлтіріп, махаббатты жоюға тырысады.

Төлегеннің өлімі — аңыздың ең қайғылы сәті. Бірақ Қыз Жібек оның махаббатын жүрегінде сақтап қалады. Кейінгі оқиғаларда ол тағдырмен күресуді жалғастырады.

Бұл аңыз махаббаттың сұлулығын ғана емес, оның осалдығын да көрсетеді. Шынайы сезім әрқашан қауіп-қатерге толы. Бірақ дәл сол қауіп оның құнын арттырады.

Қорытынды

Қазақтың махаббат аңыздары — тек өткеннің мұрасы емес, бүгінгі күннің де айнасы. Олар бізге махаббаттың қандай болу керектігін үйретпейді, бірақ оның қандай болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қозы мен Баян — адалдықтың символы.
Қалқаман мен Мамыр — еркіндік пен дәстүрдің қақтығысы.
Қыз Жібек пен Төлеген — сұлулық пен қайғының үйлесімі.

Бұл аңыздардың барлығы бір нәрсені дәлелдейді: махаббат — әлсіздік емес, керісінше, ең үлкен күш. Ол адамды өзгерте алады, оны батыл етеді, кейде тіпті тағдырға қарсы қояды.

15 сәуір — тек бір күн емес. Бұл — жүрекке үңілуге, сезімді бағалауға, махаббаттың мәнін түсінуге арналған сәт. Қазіргі заманда бәрі тез өзгереді: қарым-қатынас та, құндылықтар да. Бірақ шынайы махаббаттың мәні өзгермейді.

Ол әлі де адалдықты талап етеді.
Ол әлі де құрбандықты қажет етеді.
Ол әлі де батылдықты күтеді.

Махаббат — бұл таңдау. Әр күн сайын, әр сәт сайын жасалатын таңдау. Қозы мен Баян, Қалқаман мен Мамыр, Жібек пен Төлеген — осы таңдаудың мәңгілік куәгерлері.

Олардың тарихы аяқталған жоқ. Себебі олар біздің жүрегімізде өмір сүреді.