Иран мен АҚШ текетіресі: Қазақстан экономикасына әсері мен негізгі деректер - Советбек Айзере

Қазақстан — әлемдік энергетика нарығындағы стратегиялық ойыншы және Орталық Азиядағы ірі транзиттік хаб. Иран мен АҚШ арасындағы геосаяси текетірес еліміздің экономикасына ең алдымен әлемдік мұнай бағасы арқылы әсер етеді. Әлемдік мұнай экспортының 20%-дан астамы өтетін Ормуз бұғазындағы кез келген тұрақсыздық мұнай құнын бірден жоғарылатады. Бұл Қазақстанның бюджет түсімдерін арттырғанымен, жаһандық логистиканың қымбаттауына және елдегі инфляция деңгейінің өсуіне алып келеді. Осы бағыттағы әрбір шиеленіс Brent маркалы мұнай бағасының құбылуына және теңге бағамының долларға шаққандағы тұрақсыздығына тікелей ықпал етеді.

Еліміз үшін Иран — Парсы шығанағы мен Үнді мұхитына шығатын ең қысқа әрі тиімді транзиттік бағыт. Қазіргі таңда Қазақстан — Түрікменстан — Иран теміржол дәлізінің өткізу әлеуеті жылына 10 миллион тоннадан асады. Алайда АҚШ-тың Иранға салған қатаң экономикалық санкциялары бұл дәліздің мүмкіндігін толық пайдалануға кедергі келтіруде. Санкциялық шектеулер халықаралық банк есеп айырысуларын қиындатып, тасымал бойынша сақтандыру құнын және жалпы логистикалық шығындарды 25-30%-ға дейін өсіріп отыр. Сонымен қатар, Иранның Каспий жағалауындағы порттарын жаңғырту және Қазақстанның Құрық портымен байланысын нығайту жобалары осы саяси қысымдардың әсерінен баяу жүзеге асуда.

Ауыл шаруашылығы саласында Иран қазақстандық бидай мен арпаның ең ірі импорттаушыларының бірі саналады. Жыл сайын елімізден Иран нарығына 1 миллион тоннадан астам астық өнімдері мен майлы дақылдар жөнелтіледі. Бірақ Иранның халықаралық SWIFT жүйесінен ажыратылуы отандық экспорттаушылар үшін төлем алу процесін күрделендіреді. Бұл жағдайда Каспий теңізіндегі Ақтау және Құрық порттарының жұмысын жандандыру мен баламалы есеп айырысу тетіктерін табу өзекті мәселеге айналды. Мұндай кедергілер екі ел арасындағы сауда айналымының нақты әлеуетіне жетуге мүмкіндік бермей, оны 500-700 миллион доллар деңгейінде тежеп отыр.

Аймақтағы геосаяси шиеленістер инвесторлардың Орталық Азия нарығына деген сеніміне де жанама ықпал етеді. Доллар бағамының құбылуы мен капиталдың жылыстауы ұлттық валюта — теңгеге қысым түсіреді. Қазақстан экономикасы мұндай сыртқы соққыларға төтеп беру үшін Транскаспий халықаралық көлік бағытын (Орта дәліз) дамытуға және сауда бағыттарын әртараптандыруға басымдық беріп отыр. Сонымен қатар, еліміздің мұнай-газ секторына келетін тікелей шетелдік инвестициялардың деңгейі де жаһандық саяси тұрақтылыққа тығыз байланысты. Көршілес аймақтардағы бейбітшілік пен ашық сауда жолдарының сақталуы — еліміздің ұзақ мерзімді экономикалық өсімінің басты кепілі болып қала береді.

«Journiverse» білім беру орталығының оқушысы: Советбек Айзере