45 минуттық сабақтың тарихы қайдан басталады?

    Күн сайын мектепке барып, бірнеше сабақ оқимыз. Әр сабақтың ұзақтығы да үйреншікті: 45 минут. Бұл уақыт Қазақстанда ғана емес, әлемнің бірқатар еліндегі білім беру жүйесінде кездеседі. Бірақ сабақ неге дәл 45 минутқа созылады?

45 минуттық сабақтың тарихы XX ғасырдың басындағы Пруссиямен байланысты. Оған дейін мектептегі бір сабақтың ұзақтығы көбіне 60 минут болатын. Алайда оқу уақытын қайта ұйымдастыру қажеттілігі туындады. 1911 жылғы 22 тамызда Пруссияның мәдениет министрі Август фон Тротт цу Зольц жоғары мектептердегі сабақ ұзақтығын 45 минут етіп белгіледі. Бұл шешімнің бір себебі — сабақ уақытын қысқартып, оқушылардың күн тәртібін тиімді ұйымдастыру еді. Сол кезеңдегі зерттеулер ұзақ сабақтан оқушылардың шаршайтынын да көрсетті.  Алайда 45 минуттық сабақ бірден бүкіл әлемге тараған жоқ. Оның білім беру жүйесіндегі орны кейін басқа елдердегі реформалар арқылы қалыптасты.

Кеңес Одағында 45 минуттық сабаққа қатысты нақты шешім 1935 жылы қабылданды. 3 қыркүйекте КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мен БК(б)П Орталық Комитеті «Бастауыш, толық емес орта және орта мектептердегі оқу жұмысын ұйымдастыру және ішкі тәртіп туралы» қаулы шығарды. Құжатта қалалық және ауылдық мектептердегі сабақтың ұзақтығы 45 минут деп белгіленді. Сабақ арасындағы үзілістердің ұзақтығы да сол қаулыда көрсетілді. Қазақстан ол кезде Кеңес Одағының құрамында болғандықтан, кеңестік білім беру жүйесіндегі бұл өзгеріс қазақ мектептеріне де әсер етті. Дегенмен Қазақстанда 45 минуттық сабақтың дәл қай жылы алғаш енгізілгенін бір ғана тарихи құжатпен көрсету қиын. Сондықтан оны «Қазақстанда 45 минуттық сабақ пәлен жылы енгізілді» деп нақтылау дұрыс емес.

Бүгінде бұл талап Қазақстанның білім беру саласындағы санитариялық нормаларында бекітілген. Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығына сәйкес, жалпы білім беретін ұйымдарда сабақтың ұзақтығы 45 минуттан аспауға тиіс. Бірінші сыныптарда оқу жүктемесі біртіндеп арттырылады. 

Ал 45 минуттың таңдалуына не себеп болды?

Бұл уақытты «оқуға арналған ең мінсіз ұзақтық» деп атауға болмайды. 1911 жылғы Пруссиядағы реформаның негізінде сол кезеңдегі білім беру талаптары мен оқушылардың шаршауына қатысты зерттеулер жатты. Ғалымдар ұзақ уақытқа созылған сабақтың балалардың зейіні мен оқу қабілетіне әсерін зерттей бастаған. Сол зерттеулердің нәтижесінде кіші жастағы балалар үшін қысқарақ, ал жоғары сынып оқушылары үшін 45–50 минуттық сабақтарды қолдану ұсынылған.  Бүгінде 45 минут бізге қалыпты уақыт болып көрінеді. Алайда оның қалыптасуы кездейсоқ таңдалған саннан емес, білім беру жүйесінің ғасырдан астам уақытқа созылған өзгерістерінен бастау алады.

Қазақстандағы қазіргі 45 минуттық сабақ та осы тарихи үдерістің жалғасы. Бүгінде бұл уақыт мектептегі оқу процесін ұйымдастыруға арналған санитариялық талаптардың бір бөлігі ретінде қолданылады.

«Journiverse» білім беру орталығының оқушысы: Мұқси Нұргүл