Шерағаның шекпені

ШЕРАҒАНЫҢ ШЕКПЕНІ
Қаламы қызметке, өмірі өнегеге айналған қаламгер туралы толғаныс
«Шерағаның шекпенінен шықтым» деп айтатын журналистер қазақ баспасөзінде аз емес. Бұл сөз жай құрмет білдіру үшін айтылмайды. Оның артында ұстазға деген алғыс пен өнегені жалғастыру жауапкершілігі тұр. Шерхан Мұртаза деген есімнің қазақ сөз өнерінде қалай биік тұрғанын да осы бір ауыз сөзден түсінуге болады.
Жазушы 1932 жылы Жамбыл облысы, Жуалы ауданының Талапты ауылында дүниеге келді. Ол туған жыл қазақ жұрты үшін ең ауыр кезеңнің бірі еді. Ашаршылықтың ызғары әлі басылмаған, әр отбасы жоқтың тауқыметін тартқан заман. Кейін бала жасына соғыс жылдарының қиындығы қосылды. Осындай өмірдің ортасында өскен адам адамның қадірін ерте түсінеді. Мұртазаның кейінгі туындыларындағы жылулық пен кейіпкер тағдырына деген сезімтал көзқарас, сірә, сол балалық шақтың сабағынан өрбіген.
Ол 1955 жылы Мәскеудегі Ломоносов атындағы мемлекеттік университеттің журналистика факультетін бітірді. Қаламгерлік жолын студент кезінде аудармадан бастады. Лагиннің «Хоттабыч қарты» мен Мұстай Кәрімнің «Біздің үйдің қуанышы» оның аудармасымен қазақ балаларына жетті. Андерсен ертегілері мен венгр халық ертегілерін де қазақшалады. Ал Шыңғыс Айтматовтың повестері мен романдарын қазақ оқырманына жеткізуді өмір бойы мақтан тұтты. Аудармашылық еңбек оның сөз таңдауына, сөйлем құруына, тілдің байлығын бағалауына үлкен мектеп болды.
Оқуын аяқтаған соң Мұртаза алғаш баспада қызмет етті. Кейін «Лениншіл жас» (бүгінгі «Жас Алаш») және «Социалистік Қазақстан» (бүгінгі «Егемен Қазақстан») газеттерінде тілші, әдеби қызметкер болды. Тілшілік жылдар оның қаламын шыңдады. Газет жанры дәлдікті, жылдамдықты және дерекке беріктікті талап етеді. Жазушы бұл қасиеттерді кейін романдарына да көшірді. Оның прозасында кейіпкер қағаз бетіндегі есім емес, тірі адам. Оқиға ойдан құрылған схема емес, өмірден алынған жайт.
Шығармашылығының негізгі белестерін үш романынан көруге болады. «Қара маржан» еңбек адамдарының тағдыры мен мінезін көрсетеді, осы туындысы үшін ол 1978 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын алды. «Қызыл жебе» қазақтың көрнекті қайраткері Тұрар Рысқұловтың өмірі мен тартысына арналған. Ұзақ уақыт айтуға да, жазуға да ыңғайсыз болған тақырыпты жазушы батыл қозғады. Өзі де барлық еңбегінің ішінде осы романды жоғары қоятын. Ал 1999 жылы жарық көрген «Ай мен Айша» романында адам мен табиғаттың, махаббат пен уақыттың тағдыры қатар өріледі. Мұртазаның табиғат суреттері көркемдік үшін ғана берілмейді. Олар кейіпкердің ішкі дүниесін ашуға қызмет етеді, адамның да, жердің де тынысы бір екенін сездіреді.
Мұртазаның өмірінде жазушылық пен журналистиканы бір-бірінен бөліп қарау қиын. Ол бірнеше басылымды басқарды, бас редактор болып жүрген кезінде түн ішінде газеттің сигналды нөмірін күтіп отырып роман жазатын. Жұмыс уақыты мен шығармашылық уақытының арасында тұрақты шек болмаған. Қолы бос әр минутын қағазға жұмсаған. Мұндай тәртіп тек шын берілген адамға тән.
Оны «Шераға» деп сүйіспеншілікпен атаған журналистер мен жазушылар оның ұстаздық қырын да ерекше айтады. Ол талапты жастарды байқай білді, олардың жолын ашып берді. Кемшілікті бетке айтудан тартынбады, жетістікке шын қуана алды. Сондықтан бүгінгі қазақ баспасөзінің көрнекті өкілдерінің біразы өзін оның шәкірті санайды.
Мұртазаның бір ойы бар. Талант раушан гүліне ұқсайды: жан-жағына жұпар шашады, ал тікені мен азабы иесіне тиеді. Өз өмірінде осы сөздің дұрыстығын дәлелдеді. Еңбектің азабын өзі көтерді, жемісін оқырманына берді.
Қаламгердің еңбегі мемлекет тарапынан да бағаланды. 1984 жылы ол Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атанса, 1992 жылы Қазақстанның халық жазушысы деген жоғары атаққа ие болды. Алайда оның ең үлкен марапаты атақ-дәреже емес, оқырманның сүйіспеншілігі деп білеміз.
Шерхан Мұртаза 2018 жылдың қазан айында Алматыда өмірден озды. Артында бай әдеби мұра, кәсібіне адал журналистер легі мен өнегелі өмір қалды. Оның кітаптары бүгінгі жасқа да сабақ болады: сөзді жауапкершілікпен ұста, тарихқа адал бол, адамға жақсылық ойла.
Шерағаның шығармашылығына оралу бір жағынан өткенімізбен қайта танысу болса, екінші жағынан бүгінгі қаламгерге берілген үлкен міндет. Ол міндеттің мәні қарапайым: шекпенді киген адам оның салмағын да көтере білуі керек.