Студенттің қалтасына түсетін салмақ қанша?

Университетке түсу - жастар үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашатын кезең. Бірақ басқа қаладан келген студенттер үшін баспана табу маңызды мәселеге айналып отыр. Жатақханадан орын алу бір бөлек, оның ақысын төлеу де отбасы бюджетіне салмақ түсіруі мүмкін. Сондықтан студенттік баспана мәселесі әлеуметтік ғана емес, экономикалық тұрғыдан да өзекті.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025-2026 оқу жылының басында елімізде жатақханаға мұқтаж 115,6 мың студент болған. Оның 95,3 мыңы жатақханаға орналастырылған. Осы көрсеткіштердің айырмасы бойынша шамамен 20,3 мың студент жатақханадан орын ала алмаған. Бұл жастардың бір бөлігіне балама баспана іздеуге тура келетінін көрсетеді.  Қарағанды қаласында оқитын екінші курс студенті Айсұлу Сәрсен үшін жатақхана - күнделікті шығынды азайтудың бір жолы. «Басқа қалада оқу үшін тек тамақ пен жолға кететін ақшаны есептеу жеткіліксіз. Тұратын жерің де маңызды. Егер жатақханадан орын алмасам, пәтер жалдауға және коммуналдық төлемдерге қосымша ақша бөлуім керек еді. Сонда әр ай сайын 196000 теңге кетіреді екенмін. Сондықтан баспанаға кететін шығынды алдын ала есептеу қажет», - дейді ол. Айсұлу мысалы студент бюджетінде баспана шығынының маңызды орын алатынын көрсетеді. Студенттің тұрақты табысы болмаса немесе ол ата-анасының көмегіне сүйенсе, тұрғын үйге жұмсалатын қаражаттың көбеюі басқа қажеттіліктерге бөлінетін ақшаны азайтуы мүмкін. 

Студенттің баспанаға жұмсайтын шығынын тек жатақхананың ақысымен шектеуге болмайды. Оған жол жүру, тамақтану, оқу құралдарын сатып алу және күнделікті қажеттіліктерге кететін қаражат та қосылады. Әсіресе ата-анасынан бөлек қалада тұратын студенттер үшін әр шығынды алдын ала жоспарлау маңызды. Жатақхана бағасы салыстырмалы түрде қолжетімді болғанымен, басқа күнделікті шығындар қосылған кезде студенттің қаржылық жүктемесі арта түседі. Сондықтан баспана мәселесін студенттің жалпы айлық бюджетімен байланыстыра қарастырған жөн.

Жатақхананың нақты құны қандай? Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің 2026–2027 оқу жылына арналған ресми мәліметінде студенттер үйлерінің жылдық ақысы ғимаратқа қарай 220 мыңнан 400 мың теңгеге дейін көрсетілген. Мысалы, жылдық төлемі 220 мың теңге болатын жатақханада тұрудың шартты айлық құны шамамен 18,3 мың теңгені құрайды. Ал жылдық төлем 400 мың теңге болса, айлық баламасы шамамен 33,3 мың теңгеге жетеді. Екі нұсқаның айырмасы жылына 180 мың теңге немесе айына орта есеппен 15 мың теңге. Бұл - бір университеттің әртүрлі жатақхана тарифтерін салыстыруға арналған есеп; ол нақты бір студенттің барлық тұрмыстық шығынын білдірмейді. Экономикалық тұрғыдан бұл есеп екі маңызды жайтты көрсетеді. Біріншіден, жатақхананың бағасы студенттің бюджетіне тікелей әсер етеді. Екіншіден, жылдық төлемді бірден төлеу қажет болса, отбасына қажетті соманы алдын ала жинауға тура келеді. Яғни баспананың қолжетімділігі оның бағасына ғана емес, төлем шарттарына да байланысты. Жалдамалы пәтермен салыстырғанда толық қорытынды жасау үшін жалдау ақысын, коммуналдық төлемдерді, депозитті және көлік шығынын да есепке алу керек. Сондықтан жатақхананың нақты қаншалықты тиімді екенін анықтау үшін екі нұсқаның жалпы айлық шығынын салыстырған жөн.

Жатақхана бағаларының айырмашылығын жылдық есеппен қарастырсақ, студент бюджетіне түсетін салмақты нақтырақ байқауға болады. Мысалы, жылына 220 мың теңге тұратын жатақханада бір айға орта есеппен 18 333 теңге жұмсалса, 400 мың теңгелік жатақханада бұл көрсеткіш 33 333 теңгеге жуықтайды. Екі тарифтің айлық айырмашылығы шамамен 15 мың теңгені құрайды. Бір қарағанда бұл сома аса үлкен көрінбеуі мүмкін. Алайда бір оқу жылы ішінде айырмашылық 180 мың теңгеге жетеді. Бұл қаражатты студент оқу құралдарына, тамақтануға немесе жол шығындарына жұмсай алар еді.

Дегенмен жатақхананың бағасын салыстырғанда тек төлем сомасына сүйену жеткіліксіз. Бөлмедегі адам саны, санитарлық жағдай, университетке дейінгі қашықтық және коммуналдық төлемдердің тарифке кіретін-кірмейтіні де ескерілуі керек. Осы факторлар студенттің қай баспана түрін таңдағанына ғана емес, оның күнделікті шығынына да әсер етеді.

Жатақханаға орналаса алмаған студенттердің бірі пәтер жалдауға мәжбүр болады. Алайда бұл екі нұсқаның шығыны бірдей емес. Пәтер жалдаған жағдайда ай сайынғы жалдау ақысынан бөлек коммуналдық төлемдер, интернет және кейде кепілдік депозит төлеу қажет. Егер студент пәтерді бірнеше адаммен бірге жалдаса, шығынды бөлісуге мүмкіндік бар. Бірақ бұл жағдайда да әр адамның бюджетіне түсетін салмақ жатақхана ақысынан жоғары болуы мүмкін.

Сондықтан жатақхана мен жалдамалы пәтерді салыстыру кезінде тек айлық төлемді емес, барлық қосымша шығынды есепке алған жөн. Мұндай салыстыру студенттерге қаржылық мүмкіндігіне сәйкес шешім қабылдауға көмектеседі. Сонымен қатар жатақхана орындарының жеткілікті болуы студенттерді қымбат балама баспана іздеуден сақтауы мүмкін.

Мәселені қалай шешуге болады? Жатақханаға сұраныс пен қолжетімді орындардың арақатынасын жақсарту үшін бірнеше бағыт маңызды. Университеттер студенттердің баспанаға деген қажеттілігін алдын ала бағалап, жатақхана орындарын бөлу тәртібін ашық жүргізуі керек. Сонымен қатар төлемді бөліп төлеу мүмкіндігі мен әлеуметтік қолдауды қажет ететін студенттерге арналған жеңілдіктерді қарастыруға болады. Жаңа жатақхана салу да мәселені шешудің бір жолы. Алайда бұл құрылысқа, инфрақұрылымға және ғимаратты кейін күтіп ұстауға қаржы бөлуді талап етеді. Сондықтан шешім қабылдағанда орын тапшылығын азайту нәтижесі мен жобаның шығыны қатар бағалануы тиіс. Студенттік баспана мәселесін тек орын санымен өлшеу жеткіліксіз. Оның бағасы, төлем тәртібі және студенттің нақты қаржылық мүмкіндігі де ескерілуі қажет. Қолжетімді жатақхана - жастардың күнделікті шығынын жоспарлауына көмектесетін және білім алуына қолайлы жағдай жасайтын маңызды инфрақұрылым.