18 жастан басталған қарыз: жастарды микрокредиттен кім қорғайды?

18 жаста қарызға кіру үшін кейде смартфон мен бірнеше минут жеткілікті. Ал одан шығу айларға созылуы мүмкін. Тұрақты табысы жоқ студент үшін бір микрокредит екіншісіне ұласып, уақытша қаржылық қиындық ұзақ мерзімді берешекке айналуы ықтимал. Қазақстанда 21 жасқа толмағандарға кредит беруге қосымша талаптар енгізілгенімен, жастарды қарыз тұзағынан бұл шаралар қаншалықты қорғай алады?

Жеті микрокредит: 350 мың теңгеден 700 мың теңгеге дейін

Бөлекпай Жасұлан Талғатұлы алғаш рет 18 жасында микрокредит алған. Оған бір адам алдындағы берешегін шұғыл өтеу қажет болған. Ақшаны басқа жолмен таба алмаған жас жігіт ата-анасына жағдайын айтудың орнына, микроқаржы ұйымына жүгінген. Ол үшін сол сәтте ең маңыздысы — қарызын тез қайтарып, мәселені жақындарына білдірмей шешу еді.

Мақалада адамның жеке өмірін қорғау мақсатында аты-жөні өзгертілді. Бөлекпай Жасұлан Талғатұлы — бүркеншік есім.

«Сол кезде мәселені өзім шешкім келді. Басқа жолмен ақша таба алмағандықтан, микрокредит алуды шештім. Ең бастысы — қарызымды тез қайтару және ата-анама ештеңе білдірмеу болды», — дейді ол.

Бастапқыда бір мәселені шешу үшін алынған қарыз кейін бірнеше міндеттемеге ұласқан. Жасұланның айтуынша, ол әртүрлі сомада жеті микрокредит рәсімдеген. Бірі — 50 мың, екіншісі — 60 мың теңге. Барлық қарыздың негізгі сомасы 350 мың теңгеге жеткен. Ал қайтаруға тиіс жалпы сомасы шамамен 700 мың теңгені құраған.

Жасұланның айтуынша, микрокредиттердің төлем мерзімі бір ай болған. Тұрақты табысы мен нақты төлем жоспары жоқ жас адам үшін мұндай мерзім қарызды өтеуді қиындатуы мүмкін. Төлем кешіктірілген жағдайда шарт талаптары мен заңда белгіленген шектерге сәйкес қосымша төлемдер есептелуі ықтимал.

Алайда 350 мың теңгенің 700 мың теңгеге қалай жеткенін нақты бағалау үшін әр микрокредиттің шарты, сыйақы мөлшері және қосымша төлемдері тексерілуі қажет.

Қарыз өтелді, бірақ мәселе қайталанды

Жасұланның берешегін ата-анасы біліп, толық өтеп берген. Сырттай қарағанда, мәселе шешілгендей көрінуі мүмкін. Бірақ біраз уақыттан кейін ол қайтадан микрокредит алған.

«Қарызымның өтелгеніне қарамастан, кейін қайтадан микрокредит алдым. Қандай да бір мәселе туындағанда, оны басқа жолмен шешудің орнына, қарыз алуды ойладым», — дейді ол.

Бұл жерде мәселе тек ақшаның жетіспеуінде емес. Алғашқы берешектің өтелуі Жасұланды қарыз алуға итермелеген себептерді жоймаған. Қиындық туындаған сайын микрокредитке жүгіну әрекеті қайталанған.

Бұрынғы берешекті жаңа микрокредитпен жабу немесе төлем мерзімін ұзарту уақытша жеңілдік беруі мүмкін. Бірақ жаңа міндеттеменің құны есептелмесе, қарыз жүктемесі ұлғая береді. Осылайша, шұғыл ақша табу үшін қабылданған шешім ұзақ мерзімді қаржылық қиындыққа айналуы ықтимал.

Қазір Жасұлан жұмыс істейді және қарыздарын біртіндеп өтеп жүр. Оның мақсаты — берешегін жауып, бұрынғы қателіктерін қайталамау.

Микрокредит болашақ ипотекаға әсер ете ме?

Микрокредиттің салдары ағымдағы қарызбен шектелмеуі мүмкін. Қарыз міндеттемелері мен төлем тәртібі кредиттік тарихта көрініс табады. Кейін ипотека немесе автонесие рәсімдеген кезде банк осы мәліметтерді адамның табысы және қолданыстағы берешегімен бірге бағалайды.

Микрокредит алған адамның бәрі автоматты түрде сенімсіз қарыз алушы болып саналмайды. Бірақ төлемдерді кешіктіру, өтелмеген берешек және жоғары қарыз жүктемесі жаңа кредиттің мақұлдану мүмкіндігін төмендетуі ықтимал.

Сондықтан жастар микрокредиттің тек бүгінгі шығынға емес, болашақтағы ірі қаржылық жоспарларына да әсер етуі мүмкін екенін түсінуі керек.

Қазақстандағы микрокредит нарығы

Қазақстанның Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2026 жылғы 1 шілдеде халыққа берілген микрокредиттер портфелі 1,4 триллион теңгені құраған.

Жеке тұлғалардың микрокредиттері бойынша 90 күннен астам мерзімі өткен берешектің үлесі 5,1% болған. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 7,4%-ды құраған.

Алайда бұл статистика 18–20 жастағы қарыз алушыларды жеке көрсетпейді. Сондықтан жастардың қаншасы микрокредитті қайталап алатынын немесе төлемді кешіктіретінін осы деректер арқылы нақты анықтау мүмкін емес. Жас санаттары бойынша ашық статистиканың болмауы мәселенің ауқымын бағалауды қиындатады.

21 жасқа дейінгі талаптар жастарды қорғай ала ма?

Қазақстанда 21 жасқа толмаған азаматтарға кредит алуға толық тыйым салынған жоқ. Қолданыстағы талаптарға сәйкес, осы санаттағы азаматтарға тұтынушылық кепілсіз кредит немесе микрокредит беру кезінде тиісті келісім алынуы керек.

Демек, 18 жастағы азаматқа микрокредиттің берілуі өздігінен заң бұзушылықты білдірмейді. Маңыздысы — кредитор қажетті келісімді алды ма және басқа талаптарды сақтады ма?

Заңның тиімділігін бағалау үшін келісім алу рәсімінің орындалуын, кредиторлардың қарыз алушының төлем қабілетін қалай бағалайтынын және талаптар бұзылған жағдайда қандай шара қолданылатынын тексеру қажет.

Жастарды қорғау үшін не істеу керек?

Біріншіден, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 18–20 жастағы азаматтардың микрокредиттері, қайталама қарыздары және мерзімі өткен берешегі туралы жеке статистика жариялауы қажет.

Екіншіден, микроқаржы ұйымдарының кредиттің толық құнын көрсетуі, келісім алу рәсімі және берешекті өндіріп алу тәсілдері жүйелі бақылануы тиіс.

Үшіншіден, университеттерде студенттерге кредиттік тарихтың маңызы, сыйақы мен өсімпұлды есептеу, жеке бюджетті жоспарлау және қарызды өтеу мүмкіндігін бағалау бойынша практикалық сабақтар ұйымдастырған жөн.

Жасұланның жағдайы микрокредиттің уақытша қаржылық мәселені шешіп, кейін қайталанатын қарызға айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Оның негізгі қарызы 350 мың теңге болғанымен, қайтаруға тиіс сомасы шамамен 700 мың теңгеге жеткен. Кейін ата-анасы берешегін өтегенімен, ол қайтадан микрокредит алған. Қазір Жасұлан жұмыс істеп, қарыздарын біртіндеп өтеп жүр.

Жастарды микрокредиттен қорғау үшін кредит беру талаптарын күшейту жеткіліксіз. Қарыз алушы шарттың толық құнын түсініп, төлем қабілетін бағалай алуы керек. Ал кредиторлар заң талаптарын сақтап, қарыз алушының құқықтарын қорғауға міндетті.