Ыбырай Алтынсарин – қазақ даласының ұлы ағартушысы
Қазақ халқының тарихында елді білімге бастап, болашақ ұрпақтың сауатты болуына күш салғантұлғалар аз емес. Солардың бірі – ЫбырайАлтынсарин. Ол өмір сүрген кезеңде қазақ балаларының білім алу мүмкіндігі шектеулі болды. Осындай уақытта мектеп ашып, балаларды оқуға шақыруы оның ағартушылық жолындағы үлкен еңбегін көрсетеді. Ыбырайдың шығармаларын оқығанда, оның мақсаты тек өлең жазу немесе әңгіме айту емес, халықтың ой-санасына әсер етіп, жастарды пайдалы іске бағыттау болғанын түсінуге болады.
«Кел, балалар, оқылық!» өлеңінде Ыбырай балаларды білім алуға шақырып, оқудың адам өміріндегі орнын түсіндіреді. Өлеңнің негізгі ойы – білім адамға жол ашып, болашағын жақсартуға көмектеседі. Ақын оқу-білімді адамның өмірін өзгертетін күш ретінде көрсетеді. Бұл шығармабүгінде маңызын жоғалтқан жоқ. Қазір оқу құралдары қолжетімді болғанымен, білім алу үшін адамның өз ынтасы мен еңбегі қажет. Кейде біз уақытымызды пайдасыз нәрселерге жұмсап қоямыз. Ыбырайдың өлеңі мүмкіндікті бағалап, оқуға жауапкершілікпен қарау керектігін еске салады.
Ал «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңінде автор ғылым мен техниканың дамуына назар аударып, білімді елдердің жетістіктерін үлгі етеді. Ыбырай өз халқының да жаңалықты меңгеріп, өркениеттен қалыс қалмауын қалаған. Бұл өлеңнен оның болашаққа сеніммен қарағанын байқауға болады. Ол өзге жұрттың жетістігіне таңданумен шектелмей, қазақ жастары да білім арқылы сондай деңгейге жете алады деген ой ұсынады. Қазіргі қоғамда технологияның қарқынды дамуы бұл шығарманың маңызын арттыра түседі. Еліміздің дамуы үшін тек дайын жаңалықты пайдалану емес, білім алып, жаңа идея ұсынатын азамат болу да маңызды.
Ыбырайдың «Әке мен бала» әңгімесі еңбекқорлық пен үнемшілдіктің мәнін ашады. Әңгімедегі әке баласына өмірдегі қарапайым жағдай арқылы сабақ береді. Шығарма адамның ұсақ көрінетін іске де мән беруі, еңбектің қадірін түсінуі керектігін аңғартады. Мұндағы тәрбие құр ақыл айтумен шектелмейді: оқырман оқиғаның өзінен қорытынды шығарады. Мен бұл әңгімеден жақсы нәтижеге күнделікті әрекет пен жауапкершіліктің арқасында жететінімізді түсінемін. Бұл сабақ оқуда да, жұмыста да маңызды.
Тағы бір назар аударарлық шығарма – «Бай баласы мен жарлы баласы». Әңгімеде екі баланың қиын жағдайдағы әрекеті салыстырылады. Асан тұрмысы жақсы ортада өскендіктен, өмірдің кейбір қиындықтарына дайын емес болып көрінеді, ал Үсен тәжірибесі мен тапқырлығын пайдаланып, жол таба біледі. Автор осы арқылы адамның өмірге бейімделуіне тек байлық емес, тәжірибе, еңбекқорлық және ойлай білу қабілеті де қажет екенін көрсетеді. Бұл шығарманы оқығанда, баланы өмірге дайындауда өз бетімен әрекет етуге үйретудің маңызы зор екенін байқаймын. Қиындықты шешуге талпыну мен жауапкершілік кез келген адамға қажет.
Осы төрт шығарманы салыстыра қарағанда, тақырыптары әртүрлі болғанымен, бәрін біріктіретін ортақ идея бар. Ол – адамды білімге, еңбекке, ізденіске және жауапкершілікке тәрбиелеу. Ыбырай Алтынсарин оқырманға дайын ақыл беріп қана қоймай, кейіпкерлері мен өлеңдерінің мазмұны арқылы өздігінен ойлануға жетелейді. Оның шығармаларының тілі түсінікті болғанымен, көтеретін мәселелері терең. Сондықтан оларды тек өткен дәуірдің мұрасы деп қарастыру дұрыс емес.
Ыбырай Алтынсариннің бүгінгі жастарға қалдырған ең үлкен өсиеті – білімді болуға ұмтылып қана қоймай, алған білімді өмірде қолдану. Оқу адамның ой-өрісін кеңейтеді, еңбек мінезді қалыптастырады, ал жауапкершілік сол білім мен еңбекті пайдалы іске бағыттайды. Ыбырайшығармалары бізді өз уақытымызды бағалауға, еңбектенуге және қоғамға пайда әкелетін азамат болуға шақырады. Оның ағартушылық идеялары бүгін де өзекті, себебі елдің болашағы саналы, білімді ұрпаққа байланысты.
Қалшора Дамира, Иликова Аружан, ҚазҰУ-дың 1-курс студенттері.
Ғылыми жетекші: Р.С. Жақсылықбаева,фил.ғ.к., профессор
👏🏻👍