Баймұрза Арайлым
Кіріспе
Әлемдік өркениет тарихында адамзаттың интеллектуалдық және рухани дамуына елеулі үлес қосқан ойшылдардың мұрасы әр дәуірде қайта зерделеніп, жаңа мәдени формалар арқылы таныстырылып келеді. Осындай тарихи тұлғалардың қатарында ортағасырлық Шығыс философиясының көрнекті өкілі, энциклопедист ғалым Әбу Насыр әл-Фараби ерекше орын алады. Батыс пен Шығыс философиялық дәстүрлерін байланыстырушы ойшылдардың бірі ретінде танылған әл-Фарабидің ғылыми мұрасы философия, логика, саясаттану, этика, музыка, математика және жаратылыстану салаларын қамтиды. Оның еңбектері ортағасырлық ислам философиясының дамуына ықпал етіп қана қоймай, кейінгі философиялық ойдың қалыптасуында да маңызды интеллектуалдық негіздердің біріне айналды.
Әл-Фарабидің философиялық жүйесінің басты ерекшелігі – адам, қоғам, білім және рухани кемелдену мәселелерін өзара байланыста қарастыруы. Ойшылдың «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегінде әділетті қоғамның құрылымы мен адамгершілік қағидалары талданса, «Бақытқа жету туралы» трактатында адамның интеллектуалдық және моральдық жетілу жолдары қарастырылады. Ал «Ғылымдардың жіктелуі» еңбегі оның ғылыми танымға деген жүйелі көзқарасын көрсетеді. Бұл шығармалар әл-Фараби мұрасының тек тарихи маңызын ғана емес, қазіргі қоғам үшін де философиялық мәнін айқындайды.
Алайда ұлы ойшылдың мұрасын ғылыми еңбектер мен академиялық зерттеулер аясында таныстыру оның идеяларын кең аудиторияға жеткізудің жалғыз жолы емес. Қазіргі ақпараттық қоғамда кино және анимация тарихи жадты қалыптастырудың, мәдени мұраны насихаттаудың және күрделі дүниетанымдық ұғымдарды визуалды түрде түсіндірудің маңызды құралдарына айналды. Әсіресе тарихи-биографиялық фильмдер белгілі бір тұлғаның өмір жолын, өмір сүрген дәуірін және интеллектуалдық ортасын көркемдік тұрғыдан қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда, әл-Фараби туралы фильм түсірудің маңызы оның өмірбаянын экранға көшірумен ғана шектелмейді. Мұндай кинематографиялық туынды арқылы ортағасырлық ислам өркениетінің ғылыми жетістіктерін, философиялық мектептердің қалыптасуын, білім мен мәдениет арасындағы байланысты және ойшылдың адамзат өркениетіне қосқан үлесін халықаралық көрерменге таныстыруға болады. Сонымен қатар оның ізгілік, әділеттілік, парасат және қайырымды қоғам туралы идеяларын заманауи әлеуметтік мәселелермен байланыстыра көрсетуге мүмкіндік туады.
Бұл мәселе әсіресе Қазақстан үшін маңызды. Себебі әл-Фараби – Отырар топырағынан шыққан, есімі әлемдік философия тарихында сақталған ұлы ойшыл. Оның мұрасын заманауи кинематография арқылы халықаралық деңгейде таныту ұлттық тарихи-мәдени мұраны насихаттаумен қатар, Қазақстанның әлемдік интеллектуалдық кеңістіктегі орнын көрсетуге де ықпал ете алады.
Әл-Фараби тұлғасына арналған деректі фильмдер мен анимациялық жобалар Қазақстанда және халықаралық ынтымақтастық аясында жүзеге асырылғанымен, оның философиялық жүйесін тұтас қамтитын кең ауқымды көркем кинематографиялық туынды мәселесі әлі де зерттеуді қажет етеді.
Зерттеудің негізгі мәселесі: әлемдік философия тарихында маңызды орын алатын әл-Фараби мұрасы заманауи кинематографияда қаншалықты толық бейнеленген және оның философиялық идеяларын халықаралық экрандық кеңістікке шығаруға қандай мүмкіндіктер бар?
1. Әл-Фараби – әлемдік философия тарихындағы ұлы ойшыл: өмірі, ғылыми мұрасы және өркениеттік маңызы
Бұл бөлім мақаланың теориялық негізін қалыптастырады. Мұнда Әл-Фарабидің өмірбаянын баяндаумен шектелмей, оның философиялық жүйесінің мазмұны, әлемдік интеллектуалдық тарихтағы орны және мұрасын кино мен анимация арқылы танытудың ғылыми-мәдени маңызы қарастырылады. Негізгі назар ойшылдың идеяларын экрандық бейнеге айналдыруға мүмкіндік беретін философиялық тұжырымдарға аударылады.
1.1. Әл-Фараби мұрасын кинематография мен анимация арқылы танытудың маңызы
Әбу Насыр әл-Фараби (шамамен 870–950/951) – ортағасырлық ислам философиясының аса көрнекті өкілдерінің бірі, философия, логика, музыка теориясы, метафизика, этика және саяси философия салаларында терең із қалдырған энциклопедист ойшыл. Ол философиялық дәстүрде «Екінші ұстаз» (әл-Муаллим әс-сани) деген атпен танылған. Бұл атау оның Аристотельден кейінгі философиялық ойдың дамуына қосқан үлесін білдіреді. Алайда әл-Фарабидің тарихи тұлғасын тек Аристотель ілімін түсіндіруші немесе жалғастырушы ретінде қарастыру жеткіліксіз: ол антикалық философияның идеяларын өз дәуірінің интеллектуалдық және мәдени ортасына бейімдеп, дербес философиялық жүйе қалыптастырды.
Әл-Фараби мұрасының қазіргі кезеңдегі өзектілігі оның философиялық идеяларының мазмұнымен ғана емес, сол идеяларды жаңа ұрпаққа жеткізу мәселесімен де байланысты. Бүгінгі ақпараттық қоғамда тарихи тұлғалар мен философиялық тұжырымдар тек ғылыми еңбектер, оқулықтар немесе академиялық дәрістер арқылы ғана таралмайды. Кино, деректі фильм, анимация және цифрлық медиа мәдени ақпаратты қабылдаудың маңызды арналарына айналды. Сондықтан философиялық мұраны экрандық өнер арқылы таныту мәселесі мәдени мұраны сақтау мен оны заманауи аудиторияға бейімдеу міндеттерімен сабақтасады.
Кинематографияның ерекшелігі – күрделі тарихи және философиялық құбылыстарды оқиға, кейіпкер, кеңістік, дыбыс және визуалды символдар арқылы жеткізе алуында. Философиялық трактатта баяндалған идея көркем фильмде кейіпкердің таңдауы, өмірлік тәжірибесі немесе қоғаммен қарым-қатынасы арқылы ашылуы мүмкін. Мәселен, әл-Фарабидің қайырымды қала туралы тұжырымдарын экранда көрсету үшін оның өмірбаянын ғана баяндау жеткіліксіз. Фильмде әділетті басқару, қоғамдық келісім, білімнің рөлі, адамгершілік таңдау және ортақ игілік секілді мәселелер көркемдік тұрғыдан ашылуы қажет. Сонда ғана көрермен ойшылдың өмір сүрген кезеңі туралы ақпарат алып қана қоймай, оның философиялық идеяларының мазмұнын түсіне алады.
Деректі фильм мен көркем фильмнің бұл бағыттағы қызметі де бірдей емес. Деректі кино тарихи тұлғаның өмірі, еңбектері, ғылыми мұрасы және оның зерттелу тарихы туралы мәліметтерді дереккөздерге сүйене отырып ұсынуға мүмкіндік береді. Ал көркем фильм тарихи материалды драматургиялық құрылым арқылы қайта пайымдап, философиялық мәселелерді кейіпкерлер арасындағы қақтығыстар мен оқиғалар негізінде жеткізе алады. Анимацияның мүмкіндігі бұдан да кең: ол дерексіз философиялық ұғымдарды символдық бейнелер, метафоралар және визуалды композициялар арқылы түсіндіруге жағдай жасайды.
Мысалы, әл-Фарабидің адам мен қоғам арасындағы үйлесімділік туралы тұжырымын анимациялық шығармада біртұтас организмнің қызметімен салыстыруға болады. Ал білім мен ақыл-ойдың маңызын кейіпкердің танымдық ізденісі, дүниені түсіну жолындағы кедергілерді еңсеруі арқылы бейнелеуге мүмкіндік бар. Мұндай тәсіл философиялық мазмұнды жеңілдетіп жібермеуі тиіс. Керісінше, көркемдік құралдар күрделі идеяны бұрмаламай, оны көрерменге түсінікті формада жеткізуге қызмет етуі қажет.
Әл-Фараби шығармашылығын экранда бейнелеудің тағы бір маңызды қыры – тарихи тұлғаның халықаралық мәдени кеңістіктегі танымалдығын арттыру. Ойшылдың еңбектері ортағасырлық ислам философиясы мен Еуропа интеллектуалдық дәстүрінің өзара байланысын көрсетеді. Оның ғылымдарды жіктеу жөніндегі еңбегінің латын тіліне аударылып, Батыс Еуропада таралуы осы ықпалды айғақтайды. Сондықтан әл-Фараби туралы халықаралық деңгейдегі сапалы көркем немесе деректі туынды Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын танытумен қатар, әлемдік философия тарихындағы Орталық Азиядан шыққан ойшылдардың орнын көрсетуге мүмкіндік береді.
Алайда мұндай жобаларды жүзеге асыруда бірнеше ғылыми және шығармашылық мәселе ескерілуі керек. Біріншіден, әл-Фарабидің өмірбаянына қатысты тарихи мәліметтердің шектеулілігі көркем сценарий жазуда дерек пен авторлық қиялдың арақатынасын нақты белгілеуді талап етеді. Екіншіден, философиялық трактаттарды экранға бейімдеу кезінде олардың негізгі идеяларын үстірт түсіндіру немесе заманауи ұғымдарды тарихи кезеңге орынсыз телу қаупі бар. Үшіншіден, ойшылдың тұлғасын тек өмірбаяндық оқиғалармен шектеу оның ғылыми мұрасының тереңдігін толық ашпайды. Осы себепті мұндай туындыларды әзірлеу барысында тарихшылардың, философтардың, дінтанушылардың, сценаристер мен режиссерлердің бірлескен жұмысы маңызды.
Осы мәселелерді ескере отырып, әл-Фараби мұрасын кинематографияда бейнелеу тек тарихи тұлғаның өмірін экранға көшіру ретінде емес, оның философиялық идеяларын қазіргі мәдениет пен қоғамдық сана контексінде қайта түсіндіру үдерісі ретінде қарастырылуы қажет. Бұл бағытта деректі фильмдер, тарихи-көркем туындылар және анимациялық жобалар бірін-бірі толықтыра алады. Олардың әрқайсысы ойшыл мұрасының белгілі бір қырын ашып, аудиторияның жас ерекшелігі мен қабылдау деңгейіне сәйкес мазмұн ұсынады.
Осылайша, әл-Фарабидің философиялық мұрасы кинематографиялық интерпретация үшін елеулі интеллектуалдық және көркемдік әлеуетке ие. Оның адам кемелдігі, қайырымды қоғам, білім, бақыт және өнер туралы идеялары қазіргі экрандық шығармаларда тарихи мазмұнмен қатар, жалпыадамзаттық мәселелерді көтеруге мүмкіндік береді. Демек, әл-Фараби туралы фильм түсірудің маңызы оның есімін көпшілікке танытумен ғана шектелмейді; басты міндет – философиялық мұрасын терең түсіндіру, оны заманауи көркем тіл арқылы жеткізу және халықаралық мәдени диалогқа енгізу.
2. Әл-Фараби мұрасының экрандық репрезентациясы: Қазақстандағы және халықаралық кинематографиялық тәжірибе
Бірінші бөлімде әл-Фарабидің философиялық мұрасы мен оны экрандық өнер арқылы танытудың маңызы қарастырылды. Екінші бөлімнің мақсаты – осы мұраның кинематография мен анимацияда қалай ұсынылғанын талдау. Бұл ретте фильмдердің бар-жоғын тізіп шығу жеткіліксіз: олардың жанрын, мазмұнын, аудиториясын және ойшылдың философиялық идеяларын қаншалықты ашатынын салыстыра қарастыру қажет.
Әл-Фараби туралы экрандық туындыларды зерттегенде үш деңгейге назар аударған жөн: біріншісі – ойшылдың өмірі мен тарихи кезеңін танытатын деректі және өмірбаяндық туындылар; екіншісі – оның тұлғасын көркем сюжет арқылы бейнелейтін фильмдер мен тележобалар; үшіншісі – философиялық идеяларын анимация және өзге де визуалды форматтар арқылы түсіндіретін жобалар. Бұл жіктеу туындыларды бір-бірімен шатастырмай, олардың мәдени-ағартушылық және философиялық қызметін нақты бағалауға мүмкіндік береді.
2.1. Қазақстандағы Әл-Фараби бейнесінің деректі кинодағы көрінісі
Әл-Фараби тұлғасын экран арқылы таныту бағытындағы қазақстандық тәжірибе деректі кинематографиямен, телевизиялық жобалармен және тарихи-ағартушылық фильмдермен байланысты. Бұл бағыттағы жұмыстар әсіресе 2020 жылы ойшылдың 1150 жылдық мерейтойын халықаралық деңгейде атап өту кезеңінде жанданды. Мерейтой аясында әл-Фарабидің өмірі мен ғылыми мұрасын насихаттауға бағытталған бірқатар деректі фильмдер түсіріліп, бұрын дайындалған туындылар қайта ұсынылды.
Қазақстандық кинематографиядағы осы бағыттың ертеректегі үлгілерінің бірі – кеңестік кезеңде Ақжан Машанидің бастамасымен әл-Фарабидің 1100 жылдығына орай дайындалған ақ-қара түсті деректі фильм. ҚазАқпаратқа берген сұхбатында ҚазҰУ Телерадиокешенінің директоры Дәурен Мұхамеджанов осы фильмді әл-Фарабиге арналған бұрынғы экрандық жұмыстардың бірі ретінде атайды. Бұл дерек Қазақстанда ойшыл тұлғасын кинематографиялық құралдар арқылы таныту жұмыстары 2020 жылғы мерейтойдан әлдеқайда бұрын басталғанын көрсетеді. ( https://kaz.inform.kz/news/al-farabi-beynesi-derekti-fil-m-men-kino-alemine-kayta-oraldy_a3728925/?utm_source=chatgpt.com )
Кейінгі кезеңдегі маңызды туындылардың бірі – нидерландтық Walkers Productions киностудиясында дайындалған «Әл-Фараби – Екінші ұстаз» (Al-Farabi, the Second Master) деректі фильмі. ҚазҰУ-дың ресми мәліметіне сәйкес, фильм нидерланд тілінде түсіріліп, Еуропада көрсетілген. Оның мазмұнында әл-Фарабидің ғылыми мұрасы мен философия тарихындағы орны қарастырылады. Фильмге қазақстандық және түркиялық ғалымдар қатысып, ойшылдың өмірі мен шығармашылығына қатысты зерттеу нәтижелерін ұсынған. Кейін ҚазҰУ Телерадиокешені фильмді қазақ тіліне дубляждап, Қазақстанның ұлттық телеарналарында көрсетуге мүмкіндік жасаған. ( https://farabi.university/news/20609?lang=kz&utm_source )
Аталған туындының ерекшелігі – әл-Фараби мұрасын халықаралық ғылыми коммуникация аясында таныстыруы. Фильмнің бастапқыда нидерланд тілінде әзірленуі және Еуропада көрсетілуі оның шетелдік аудиторияға бағытталғанын аңғартады. Сонымен бірге ғалымдардың сұхбаттары арқылы тарихи тұлғаның ғылыми мұрасы академиялық түсіндіру негізінде ұсынылады. Алайда деректі фильм форматының ерекшелігіне байланысты көрерменге философиялық идеялар көбіне зерттеушілердің түсіндірмелері арқылы жеткізіледі.
Қазақстандық тәжірибедегі тағы бір маңызды туынды – «Әл-Фараби – Өркениет ойшылы» (Bir Medeniyet Düşünürü Farabi) атты үш бөлімді деректі фильм. Жоба 2017–2018 жылдары Түркияның MEDAR халықаралық мәдени зерттеулер орталығы мен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың бірлескен жұмысы негізінде Қазақстан, Түркия және Еуропа қалаларында түсірілген. Фильмнің продюсері – Бекір Қарлыға, режиссері – Гөкхан Атештүрк, сценарий авторы – Абдуррахман Чапар. Туынды 2019 жылы түрік тілінен қазақ тіліне дубляждалып, сол жылы Алматыда Түркі әлемі деректі фильмдер фестивалінің қазақ бағдарламасы аясында көрсетілген. Үш бөлімнің жалпы ұзақтығы 80 минут 34 секундты құрайды. ( https://www.youtube.com/watch?v=WHYex9oNUqY )
Бұл фильмнің ғылыми-танымдық маңызы оның халықаралық зерттеу ынтымақтастығына негізделуінен көрінеді. Қазақстандық және түркиялық ғалымдардың қатысуы әл-Фараби мұрасын тек ұлттық тарих аясында емес, ортағасырлық Шығыс пен әлемдік философия тарихының кең контексінде қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар фильмнің үш бөлімнен тұруы ойшылдың өмірі мен шығармашылығына қатысты мәліметтерді бірізді баяндауға жағдай жасаған. Осы тұрғыдан алғанда, туынды деректі киноның ағартушылық және ғылыми-коммуникативтік қызметін айқын көрсетеді.
ҚазҰУ Телерадиокешені дайындаған тағы бір жұмыс – «Әл-Фараби – Өркениет философы» (Al-Farabi, the Philosopher of Civilization) атты қысқаметражды деректі фильм. Дәурен Мұхамеджановтың ҚазАқпаратқа берген сұхбатында бұл фильмнің 2018 жылы дайындалғаны және ұзақтығы тоғыз жарым минутты құрағаны көрсетілген. Оның мазмұнына «Әл-Фараби – Екінші ұстаз» фильмінен алынған үзінділер, ҚазҰУ Телерадиокешенінің архивіндегі фото-бейнематериалдар және басқа да визуалды деректер енгізілген. Алғашқыда ағылшын тілінде әзірленген туынды Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде көрсетіліп, кейін қазақ және түрік тілдеріне дубляждалған.
Бұл жобаны алдыңғы екі фильмнен бөлек қарастыру қажет. Өйткені «Өркениет философы» – үш бөлімді «Өркениет ойшылы» фильмінің басқа атауы емес, жеке қысқаметражды деректі жұмыс. Оның басты ерекшелігі – әл-Фараби мұрасын халықаралық дипломатиялық және мәдени кеңістікте таныстыруға бағытталуы. БҰҰ штаб-пәтерінде көрсетілуі фильмнің тек ұлттық аудиториямен шектелмей, халықаралық деңгейде ұсынылғанын көрсетеді.
Әл-Фараби туралы толықметражды деректі кинематографияның тағы бір үлгісі – «Ұстаздың оралуы» фильмі. ҚазАқпараттағы Дәурен Мұхамеджановпен сұхбатта отандық Tanaris кинокомпаниясының директоры, деректі кино режиссері Сергей Азимовтың ҚазҰУ тапсырысы бойынша 2018–2019 жылдары осы фильмді түсіргені нақтыланады. Түсірілім жұмыстары Қазақстан, Түркия, Мысыр және Сирия аумақтарын қамтыған. Фильмде әл-Фараби өмір сүрген және ғылыми қызмет атқарған тарихи кеңістікке қатысты материалдар жинақталып, ойшылдың өмірі мен мұрасын зерттеуге арналған деректер пайдаланылған. Туынды қазақ тілінен бөлек орыс және ағылшын тілдеріне де аударылған.
«Ұстаздың оралуы» фильмінің ерекшелігі – әл-Фараби өмірін тек өмірбаяндық мәліметтер арқылы емес, оның ғылыми мұрасымен байланысты тарихи-географиялық кеңістікті зерттеу негізінде көрсетуі. Қазақстан, Түркия, Мысыр және Сирия аумақтарында жүргізілген түсірілімдер ойшылдың интеллектуалдық қалыптасуы мен өмір сүрген ортасын кеңірек қарастыруға мүмкіндік береді. Фильмнің бірнеше тілге аударылуы да әл-Фараби мұрасын халықаралық аудиторияға жеткізуге бағытталғанын көрсетеді.
2020 жылғы мерейтой аясында «Хабар» телеарнасының эфирінде «Әбу Насыр әл-Фараби» атты деректі фильм де ұсынылған. Телеарнаның жарияланған бағдарламалар тізімінде оның 2020 жылғы 13 ақпанда көрсетілгені тіркелген. Сонымен қатар 2020 жылғы 18 желтоқсанда «Әл-Фараби әлемі» атты деректі фильм эфирге шыққан. Бұл деректер әл-Фараби тұлғасын телевизиялық кеңістікте таныту жұмыстарының тек ҚазҰУ жобаларымен шектелмегенін көрсетеді.( https://khabar.kz/kk/telezhobalar/zhurnalystik-zertteu/121588-abu-nasyr-al-farabi-derekti-filmi )
Жалпы алғанда, қазақстандық кинематографиядағы әл-Фараби бейнесінің қалыптасуын бірнеше бағыт бойынша сипаттауға болады: тарихи-өмірбаяндық деректі баяндау, ғылыми сарапшылардың пікірлеріне негізделген фильмдер, халықаралық мәдени-ғылыми ынтымақтастыққа арналған жобалар және ойшылдың мұрасын шетелдік аудиторияға таныстыруға бағытталған қысқаметражды туындылар. Бұл фильмдердің ортақ ерекшелігі – әл-Фарабиді әлемдік ғылым мен философия тарихындағы ірі тұлға ретінде көрсетуі.
Сонымен бірге аталған туындылардың басым бөлігі деректі-ағартушылық сипатта. Оларда ойшылдың өмірі, тарихи ортасы мен ғылыми мұрасы түсіндіріледі, алайда философиялық идеяларды көркем сюжет, кейіпкер әрекеті және драматургиялық қақтығыс арқылы бейнелеу мүмкіндігі салыстырмалы түрде аз қолданылады. Сондықтан әл-Фараби мұрасын кинематографияда таныту мәселесінде деректі ақпаратты көркемдік интерпретациямен ұштастыру өзекті бағыттардың бірі болып қала береді.
2.2. Әл-Фараби бейнесінің анимациялық туындыларда берілуі
Әл-Фараби мұрасын экран арқылы танытудың тағы бір маңызды бағыты – анимациялық кинематография. Деректі фильмдер тарихи мәліметтер мен ғылыми түсіндірмелерге сүйенсе, анимациялық туындылар тарихи тұлғаның өмір жолын оқиғалық желі, кейіпкерлер және визуалды образдар арқылы жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл формат әсіресе балалар мен жасөспірімдер аудиториясына арналған ағартушылық контент қалыптастыруда маңызды.
Қазақстандағы осы бағыттың нақты мысалы – 2021 жылы «Balapan» телеарнасы ұсынған «Әл-Фараби» анимациялық телехикаясы. «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясының 2021 жылғы 29 наурыздағы ресми хабарламасында жобаның Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдығына және әл-Фарабидің 1150 жылдық мерейтойына орай әзірленгені көрсетілген. Бірінші маусымға 2D форматында жасалған 10 бөлім енген, әр бөлімнің ұзақтығы сегіз минутты құрайды. ( https://rtrk.kz/ru/press-releases/58/?utm_source )
Анимациялық сериалдың негізгі мақсаты – балаларды Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірімен, білім алу жолымен және ғылыми ізденістерімен таныстыру. Телеарнаның ресми хабарламасында жоба мазмұнының ежелгі Тикаль, Афины, Бағдад, Каир, Шаңан және Фараб қалаларын таныстырудан басталатыны айтылған. Осы арқылы жас көрерменге әл-Фараби өмір сүрген тарихи кезеңнің географиялық және мәдени кеңістігін көрсету көзделген.
Анимациялық сериалдың маңызды ерекшелігі – тарихи тұлғаның өмір жолын балалардың қабылдау ерекшеліктеріне бейімдеуі. Әл-Фарабидің балалық шағы мен ғылым әлеміне қадам басуын анимациялық бейнелер арқылы көрсету оның тұлғасын жас аудиторияға жақындатады. Мұнда ойшыл тек тарихи есім немесе ғылыми еңбектердің авторы ретінде емес, білімге ұмтылған, қоршаған ортаны танып-білуге қызығушылық танытқан тұлға ретінде ұсынылады. Осы тұрғыдан алғанда, сериалдың ағартушылық қызметі тарихи білімді көрнекі әрі қолжетімді формада жеткізумен сипатталады.
Алайда бұл анимациялық жобаны философиялық мазмұнды толық ашатын шығарма ретінде бағалау дұрыс болмас еді. Оның басты міндеті – балаларды әл-Фарабидің өмірімен және ғылыми тұлғасымен бастапқы деңгейде таныстыру. Ал ойшылдың «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», бақыт, ізгілік, ақыл-ой және адам тәрбиесі туралы философиялық тұжырымдарын терең түсіндіру үшін қосымша мазмұндық шешімдер қажет. Өйткені тарихи тұлғаның өмірбаянын таныстыру мен оның философиялық жүйесін меңгерту – өзара байланысты болғанымен, мазмұны жағынан екі түрлі міндет.
Осы тұрғыдан алғанда, әл-Фараби туралы анимациялық туындылардың келесі кезеңінде философиялық идеяларды жеке оқиғалар арқылы бейнелеу мүмкіндігі маңызды. Мысалы, «Қайырымды қала» тұжырымдамасын адамдар арасындағы ынтымақтастық, өзара көмек және ортақ игілікке ұмтылу арқылы, ал бақыт туралы көзқарасын білім алу, ізгі әрекет және өзін-өзі жетілдіру сюжеттері арқылы түсіндіруге болады. Мұндай тәсіл күрделі философиялық мазмұнды балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес жеткізуге мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, «Balapan» телеарнасының «Әл-Фараби» анимациялық телехикаясы Қазақстанда тарихи-философиялық мұраны балалар аудиториясына жеткізуге бағытталған нақты экрандық тәжірибенің қалыптасқанын көрсетеді. Оның маңызы тек тарихи тұлғаны таныстырумен шектелмейді, сонымен қатар ұлттық тарих пен әлемдік ғылым мұрасын балалар медиакеңістігіне енгізуінде жатыр. Дегенмен анимациялық форматтың мүмкіндіктерін толық пайдалану үшін тарихи өмірбаянды философиялық мазмұнмен ұштастыру мәселесі алдағы уақытта да өзекті болып қала береді.
2.3. Экрандық туындылардың мазмұндық ерекшеліктері мен мәселелері
Жоғарыда қарастырылған фильмдер мен анимациялық жобаларды салыстыру әл-Фараби мұрасының экрандық репрезентациясында бірнеше ортақ ерекшелік бар екенін көрсетеді. Біріншіден, туындылардың басым бөлігі ойшылдың өмір жолын, тарихи кезеңін және ғылыми тұлғасын таныстыруға бағытталған. Екіншіден, оларды әзірлеуде білім беру және мәдени-ағартушылық міндеттер басым орын алады. Үшіншіден, халықаралық жобаларда әл-Фараби мұрасы мәдени байланыстар мен өркениетаралық сұхбат тұрғысынан ұсынылады.
Осы ерекшеліктерді төмендегі кесте арқылы жүйелеуге болады.
|
№ |
Экрандық туынды |
Жылы және форматы |
Негізгі ерекшелігі |
|
1 |
«Әл-Фараби – Екінші ұстаз» (Al-Farabi, the Second Master) |
Деректі фильм |
Нидерландтық Walkers Productions киностудиясында түсірілген. Әл-Фарабидің ғылыми мұрасы мен философия тарихындағы орны халықаралық ғалымдардың қатысуымен таныстырылады. |
|
2 |
«Әл-Фараби – Өркениет ойшылы» (Bir Medeniyet Düşünürü Farabi) |
2017–2018 жылдар, үш бөлімді деректі фильм |
Түркияның MEDAR орталығы мен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ бірлесіп әзірлеген. Қазақстан, Түркия және Еуропа қалаларында түсірілген. Жалпы ұзақтығы – 80 минут 34 секунд. |
|
3 |
«Әл-Фараби – Өркениет философы» (Al-Farabi, the Philosopher of Civilization) |
2018 жыл, қысқаметражды деректі фильм |
Ұзақтығы – 9,5 минут. Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде көрсетілген, кейін қазақ және түрік тілдеріне дубляждалған. |
|
4 |
«Ұстаздың оралуы» |
2018–2019 жылдар, толықметражды деректі фильм |
Tanaris кинокомпаниясы мен ҚазҰУ қатысуымен түсірілген. Түсірілім Қазақстан, Түркия, Мысыр және Сирия аумақтарын қамтыған. |
|
5 |
«Әбу Насыр әл-Фараби» |
2020 жыл, деректі фильм |
«Хабар» телеарнасының эфирінде 2020 жылғы 13 ақпанда көрсетілген. |
|
6 |
«Әл-Фараби әлемі» |
2020 жыл, деректі фильм |
«Хабар» телеарнасының эфирінде 2020 жылғы 18 желтоқсанда көрсетілген. |
|
7 |
«Әл-Фараби» |
2021 жыл, 10 бөлімді 2D анимациялық телехикая |
«Balapan» телеарнасы ұсынған. Бірінші маусымы 10 бөлімнен тұрады, әр бөлімінің ұзақтығы – 8 минут. Балалар аудиториясына арналған. |
Кестеден байқалғандай, әл-Фараби туралы экрандық туындылардың жанрлық ауқымы деректі фильмнен бастап балаларға арналған анимациялық сериалға дейін кеңейген. Бұл – ойшыл мұрасын әртүрлі аудиторияға жеткізуге бағытталған оң үрдіс. Дегенмен жанрлық әртүрлілік философиялық мазмұнның тереңдігімен әрдайым сәйкес келе бермейді. Мысалы, деректі фильм тарихи деректер мен ғалымдардың пікірлерін ұсынуда тиімді болса, анимация тарихи тұлғаны жас көрерменге жақындатады. Бірақ екі форматтың да негізгі міндеті тек өмірбаяндық ақпаратпен шектелмей, философиялық идеяларды түсіндіруге бағытталуы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, зерттеу үшін маңызды мәселе – әл-Фарабидің экрандық бейнесі мен оның философиялық жүйесінің арасындағы байланыс. Ойшылдың өмірін баяндау оның идеяларын толық ашу дегенді білдірмейді. Мысалы, фильмде әл-Фарабидің Бағдадқа сапары, білім алуы, ғалымдармен кездесуі көрсетілуі мүмкін. Алайда бұл көріністер оның логика, таным, бақыт немесе қайырымды қоғам туралы тұжырымдарын ашпаса, туындының философиялық мазмұны шектеулі болып қалады.
Сондықтан әл-Фараби туралы экрандық шығармаларды бағалауда мынадай өлшемдерді қолдануға болады:
Тарихи дәлдік: ойшылдың өмірі мен дәуіріне қатысты мәліметтердің ғылыми деректерге сәйкестігі.
Философиялық мазмұн: негізгі трактаттар мен идеялардың қаншалықты дұрыс әрі терең түсіндірілгені.
Көркемдік шешім: философиялық ұғымдардың сюжет, кейіпкер, символ және визуалды бейнелер арқылы берілуі.
Аудиторияға сәйкестік: туынды мазмұнының жас ерекшелігі мен көрерменнің қабылдау деңгейіне бейімделуі.
Халықаралық таныту әлеуеті: тілдік қолжетімділігі, аударылуы, дубляждалуы және шетелдік аудиторияға таралу мүмкіндігі.
Бұл өлшемдер фильмдерді тек техникалық немесе көркемдік тұрғыдан емес, тарихи-философиялық мазмұны мен мәдени қызметі тұрғысынан да бағалауға мүмкіндік береді.
3. Әл-Фараби философиясын заманауи көркем фильмдер мен анимацияда визуализациялау мәселелері
Алдыңғы бөлімдерде әл-Фарабидің философиялық мұрасы, ол туралы Қазақстанда және шетелде түсірілген экрандық туындылары қарастырылды. Жүргізілген талдау әл-Фараби тұлғасын экранда таныту бағытында белгілі бір жұмыстар атқарылғанын көрсетеді. Дегенмен оның философиялық жүйесін тұтас көркемдік концепция арқылы ашатын, тарихи дерек пен философиялық мазмұнды біріктіретін халықаралық деңгейдегі ірі кино жобаларына қажеттілік сақталып отыр.
Осыған байланысты үшінші бөлімнің мақсаты – әл-Фараби идеяларын қазіргі кинематография мен анимацияның көркемдік тілі арқылы бейнелеудің мүмкіндіктерін анықтау. Бұл жерде мәселе ойшылдың өмірбаянын экранға көшірумен шектелмейді. Негізгі міндет – оның философиялық тұжырымдарын заманауи көрерменге түсінікті, тарихи тұрғыдан негізделген және көркемдік жағынан нанымды формада жеткізу.
3.1. Философиялық идеяларды экрандық бейнеге айналдырудың теориялық негіздері
Философиялық мәтін мен кинематографиялық шығарма – мазмұнды жеткізудің екі түрлі формасы. Философиялық трактатта идеялар ұғымдар, логикалық дәлелдер және теориялық пайымдаулар арқылы түсіндірілсе, кино оларды көрініс, кейіпкер, әрекет, дыбыс, кеңістік және символдар арқылы бейнелейді. Сондықтан философиялық мұраны экранизациялау мәтінді сөзбе-сөз қайталау емес, оның негізгі мағынасын басқа көркемдік тілге аудару үдерісі болып табылады.
Бұл үдерісті мәдениеттану мен семиотика тұрғысынан түсіндіруге болады. Неміс философы Эрнст Кассирер адамды «символдық жануар» (animal symbolicum) ретінде қарастырып, адамның дүниені тіл, миф, өнер және басқа да символдық формалар арқылы танитынын негіздеді. Осы тұжырымға сәйкес, кино да адамға күрделі идеяларды символдық бейнелер арқылы қабылдауға мүмкіндік беретін мәдени форма болып саналады. Әл-Фарабидің философиялық мұрасын экранда көрсету кезінде символдар мен визуалды метафораларды қолдану оның абстрактілі тұжырымдарын көрерменнің қабылдауына жақындата алады.
Мысалы, әл-Фарабидің «Қайырымды қала» туралы идеясын бір ғана тарихи қаланың бейнесімен шектеуге болмайды. Қала кеңістігі қоғамдық қатынастардың, әлеуметтік үйлесімділіктің және ортақ мақсаттың символы ретінде қолданылуы мүмкін. Қала тұрғындарының өзара көмегі, билік пен қоғам арасындағы қарым-қатынас, білім мен әділеттіліктің қоғамдық өмірдегі орны арқылы философиялық тұжырым көркем оқиғаға айналады.
Киноның мұндай мүмкіндігі Джон С. Лайденнің Film as Religion еңбегіндегі фильм мен діннің өзара байланысын талдауымен де сабақтасады. Автор фильмдерді тек көңіл көтеру құралы ретінде емес, құндылықтар мен дүниетанымдық ұстанымдарды қалыптастыруға қатысатын мәдени мәтіндер ретінде қарастырады. Бұл көзқарас діни-философиялық мұраны экранда бейнелеу кезінде фильмнің көрерменге қандай мағына ұсынатынын, қандай құндылықтарды алға шығаратынын және тарихи тұлғаның бейнесін қалай қалыптастыратынын зерттеуге мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда, әл-Фараби философиясын экранға бейімдеу үш өзара байланысты міндетті қамтуы керек:
философиялық идеяның бастапқы мағынасын ғылыми тұрғыдан дұрыс түсіндіру;
сол идеяны кинематографиялық сюжет пен визуалды символдарға айналдыру;
көрерменнің жас ерекшелігі мен мәдени қабылдауына сәйкес мазмұн ұсыну.
Бұл міндеттер өзара үйлескен жағдайда ғана экрандық шығарма философиялық мұраны жай таныстырудан тереңірек деңгейге көтере алады.
3.2. Әл-Фарабидің негізгі философиялық тұжырымдарын кинематографиялық сюжетке бейімдеу
Әл-Фараби мұрасын көркем фильмде бейнелеудің негізгі қиындығы – оның философиясы нақты оқиғалардан гөрі ұғымдар мен теориялық пайымдауларға негізделеді. Сондықтан сценарийде философиялық идеяларды кейіпкердің әрекетімен, таңдауларымен және әлеуметтік ортамен байланыстыру қажет. Бұл ретте ойшылдың трактаттарын дайын сценарий ретінде қабылдамай, олардың негізгі мазмұнын көркем драматургияның тақырыптық өзегіне айналдырған дұрыс.
Әл-Фараби философиясын экрандық бейнеге айналдырудың бірнеше ықтимал бағытын көрсетуге болады.
Бірінші бағыт – «Қайырымды қала» идеясы. Бұл тақырып қоғамдық құрылым, әділетті басқару, ортақ игілік және адамгершілік жауапкершілік мәселелерін көтеретін тарихи-философиялық фильмге негіз бола алады. Сюжеттің негізгі қақтығысы жеке мүдде мен қоғамдық игіліктің арасындағы қайшылыққа құрылуы мүмкін. Мысалы, билікке ұмтылған адамның мақсаты мен қоғамның шынайы қажеттілігі бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Осы арқылы көрермен қайырымды қоғамның тек саяси басқару жүйесі емес, адамдардың мінез-құлқы мен құндылықтарына тәуелді әлеуметтік құрылым екенін түсінеді.
Екінші бағыт – «Бақытқа жету» идеясы. Бұл тақырыпты кейіпкердің интеллектуалдық және рухани қалыптасу жолы арқылы бейнелеуге болады. Фильмде білім іздеу, ұстаз бен шәкірт арасындағы байланыс, ақыл-ойды дамыту және адамгершілік таңдау негізгі желіге айналуы мүмкін. Мұндай сюжетте бақыт материалдық жетістікпен немесе сыртқы мәртебемен теңестірілмей, адамның кемелдену үдерісі ретінде түсіндірілуі қажет.
Үшінші бағыт – ғылымдар мен таным мәселесі. Әл-Фарабидің «Ғылымдардың жіктелуі» еңбегі білім салаларының жүйесін және олардың өзара байланысын көрсетеді. Бұл идеяны ғалымның ғылыми ізденістері, түрлі білім салаларының өкілдерімен пікір алмасуы және дүниені жүйелі тануға ұмтылысы арқылы көрсетуге болады. Мұндай фильм тарихи өмірбаяндық туынды мен ғылыми-танымдық киноның элементтерін біріктіре алады.
Төртінші бағыт – музыка және өнер философиясы. «Музыканың ұлы кітабы» негізінде түсірілетін туындыда дыбыс, ырғақ, әуен және математикалық үйлесімділік арасындағы байланыс визуалды және аудиовизуалды құралдар арқылы ашылуы мүмкін. Бұл жерде музыка фильмнің тек фондық сүйемелдеуі емес, философиялық мазмұнды жеткізетін дербес көркемдік элементіне айналады.
Әл-Фараби философиясын экранға бейімдеу кезінде тарихи тұлғаның өмірбаяны мен философиялық идеяларының арақатынасын да сақтау қажет. Егер фильм тек ғалымның сапарларын, кездесулерін және тарихи ортасын көрсетсе, ол өмірбаяндық сипатта қалады. Ал философиялық мазмұнды ашу үшін кейіпкердің ойлау жүйесі, ғылыми пікірталастары, қоғамдық мәселелерге көзқарасы және адам туралы түсінігі сюжетке енгізілуі керек.
3.3. Әл-Фараби мұрасын анимация арқылы визуализациялау мүмкіндіктері
Анимация философиялық мұраны бейнелеуде ерекше мүмкіндіктерге ие. Көркем фильм көбіне тарихи кеңістік пен шынайы актерлік бейнеге сүйенсе, анимация дерексіз ұғымдарды шартты образдар, метафоралар және символдық композициялар арқылы көрсетуге мүмкіндік береді. Сондықтан әл-Фараби идеяларын анимациялық форматта ұсыну тек балалар аудиториясына арналған жеңілдетілген түсіндіру тәсілі ретінде қарастырылмауы тиіс. Ол философиялық мазмұнды күрделі визуалды формада жеткізе алатын дербес өнер түрі болып саналады.
Бұл тұрғыда Эрнст Кассирердің символдық формалар туралы философиясы маңызды теориялық негіз бола алады. Кассирер адам қоршаған ортаны тікелей қабылдаумен ғана шектелмей, оны тіл, миф және өнер секілді символдық жүйелер арқылы түсіндіретінін көрсетеді. Анимациядағы бейнелер де белгілі бір мағынаны білдіретін символдық құрылым ретінде қызмет етеді. Мәселен, жарық пен қараңғылықты білім мен надандықтың қарама-қарсылығын көрсету үшін пайдалануға болады. Алайда мұндай символдар философиялық ұғымдардың орнына жүрмеуі керек; олар негізгі идеяны түсіндіруге көмектесетін көркемдік құрал болуы қажет.
Анимацияда философиялық мазмұнды ұсыну кезінде жас ерекшелігіне байланысты тіл мен сюжет күрделілігін реттеу маңызды. Мектеп жасындағы балаларға арналған туындыда ұғымдар қарапайым оқиғалар арқылы түсіндірілсе, жасөспірімдер мен ересектерге арналған анимациялық фильмде моральдық дилеммалар, философиялық диалогтер және символдық көріністерді кеңінен пайдалануға болады.
Бұл жерде анимацияның тек тәрбиелік қызметіне назар аудару жеткіліксіз. Оның эстетикалық және танымдық мүмкіндіктері де ескерілуі тиіс. Егер философиялық мазмұн шамадан тыс қарапайымдалып, кейіпкерлер тек «жақсы» және «жаман» болып бөлінсе, әл-Фарабидің күрделі ойлау жүйесі үстірт сипатқа ие болады. Сондықтан балаларға арналған туындылардың өзінде сұрақ қою, салыстыру, ойлану және дәлелдеу әрекеттеріне орын берілуі қажет.
Мұндай тәсіл әл-Фарабидің философиялық мұрасын жас аудиторияға таныстырып қана қоймай, көрерменнің сыни ойлау қабілетін дамытуға да мүмкіндік береді.
3.4. Әл-Фараби туралы халықаралық көркем фильм түсірудің мәселелері мен мүмкіндіктері
Әл-Фараби туралы халықаралық деңгейдегі көркем фильмнің шектеулі болуы бірнеше өзара байланысты себептермен түсіндірілуі мүмкін. Ойшылдың өмірі мен философиялық мұрасын экранға бейімдеу тарихи, ғылыми, шығармашылық және өндірістік мәселелердің бір мезгілде шешілуін талап етеді.
Бірінші мәселе – тарихи деректердің шектеулілігі. Әл-Фарабидің өмірбаянына қатысты мәліметтер толық сақталмаған. Оның өмір сүрген ортасы, ғылыми байланыстары және кейбір өмірлік кезеңдері жөніндегі деректер зерттеушілер арасында әртүрлі түсіндіріледі. Сондықтан сценарий авторы тарихи оқиғалар арасындағы бос кеңістікті көркем қиялмен толықтыруы мүмкін. Бірақ бұл тәсіл ойшылдың өміріне қатысты жалған деректерді тарихи шындық ретінде көрсетуге әкелмеуі керек. Фильмде нақты тарихи мәлімет пен драматургиялық мақсатта қосылған көркем элементтердің арақатынасын сақтау маңызды.
Екінші мәселе – философиялық мазмұнның күрделілігі. Әл-Фарабидің еңбектері метафизика, логика, саясат, этика және таным теориясы секілді күрделі салаларды қамтиды. Мұндай тақырыптарды кең аудиторияға арналған фильмге бейімдеу оңай емес. Философиялық диалогтерді шамадан тыс көбейту фильмнің динамикасын төмендетуі мүмкін, ал идеяларды тым қарапайым түсіндіру олардың бастапқы мазмұнын бұрмалайды. Демек, сценарийдің негізгі міндеті – философиялық тереңдік пен көркемдік түсініктіліктің арасындағы тепе-теңдікті табу.
Үшінші мәселе – тарихи кезеңді көркемдік тұрғыдан қалпына келтіру. Әл-Фараби өмір сүрген ортағасырлық қалаларды, ғылыми орталықтарды, кітапханаларды, киім үлгілерін және күнделікті тұрмысты бейнелеу арнайы зерттеуді қажет етеді. Тарихи декорация мен костюмдердің сыртқы көрінісі ғана емес, сол кезеңдегі әлеуметтік және мәдени қатынастар да ескерілуі керек. Мұндай жұмысқа тарихшылар, археологтер, шығыстанушылар және өнертанушылардың қатысуы қажет.
Төртінші мәселе – қаржылық және өндірістік ресурстар. Халықаралық деңгейдегі тарихи фильм үлкен өндірістік шығындарды талап етуі мүмкін. Оған бірнеше елдің түсірілім алаңдары, кәсіби актерлер, тарихи декорациялар, арнайы эффектілер, аударма және халықаралық дистрибуция кіреді. Сондықтан мұндай жобаны бір ғана продюсерлік компанияның мүмкіндігімен жүзеге асыру қиын болуы ықтимал. Farabi Cinema Foundation тәжірибесі көрсеткендей, тұрақты институционалдық қолдау мен халықаралық әріптестік кино өндірісінің маңызды алғышарттары болып табылады.
Бесінші мәселе – тарихи тұлғаның халықаралық аудиторияға ұсынылуы. Әл-Фараби Қазақстан мен Орталық Азия тарихы үшін маңызды тұлға болғанымен, оның философиялық мұрасы ислам философиясы, антикалық дәстүр және ортағасырлық әлемдік ғылым тарихымен де байланысты. Сондықтан фильмді тек ұлттық өмірбаян ретінде құру оның өркениеттік маңызын шектейді. Халықаралық туындыда ойшылдың географиялық шығу тегімен қатар, оның идеяларының әртүрлі мәдени және интеллектуалдық ортада таралуы да көрсетілуі керек.
Осы мәселелерге қарамастан, әл-Фараби туралы халықаралық көркем фильм түсіруге негіз болатын маңызды мүмкіндіктер бар. Біріншіден, оның философиясындағы адам, қоғам, білім және бақыт тақырыптары тек белгілі бір тарихи кезеңге ғана тән емес. Екіншіден, ойшылдың өмірі мен ғылыми қызметі ортағасырлық өркениеттер арасындағы интеллектуалдық байланысты көрсетуге мүмкіндік береді. Үшіншіден, оның музыка, ғылым және саясат туралы еңбектері әртүрлі жанрдағы көркем шығармаларға негіз бола алады.
Бұл ретте фильмнің міндетті түрде әл-Фарабидің бүкіл өмірін қамтуы шарт емес. Мысалы, бір туындыда оның ғылыми қалыптасуы мен білім іздеу жолы, екінші туындыда қайырымды қоғам туралы философиялық көзқарастары, ал үшінші жобада музыка мен ғылымның өзара байланысы қарастырылуы мүмкін. Мұндай тәсіл ойшылдың тұлғасын бір ғана өмірбаяндық сюжетке тәуелді етпей, оның мұрасын бірнеше көркемдік бағытта танытуға мүмкіндік береді.
3.5. Экрандық туындылардың мәдени және дүниетанымдық ықпалын бағалау
Әл-Фараби мұрасын кинематографияда танытудың нәтижесін тек фильмнің көрермен саны немесе халықаралық фестивальдерге қатысуымен өлшеу жеткіліксіз. Оның мәдени және ағартушылық ықпалын бағалау үшін көрерменнің философиялық мазмұнды қаншалықты түсінгенін, тарихи тұлға туралы білімінің қалай өзгергенін және туындыда ұсынылған құндылықтарды қалай қабылдағанын да зерттеу қажет.
Бұл мәселені Джон С. Лайденнің кино мен діннің өзара байланысына арналған тұжырымдамасы негізінде түсіндіруге болады. Зерттеуші фильмдердің мифтерді, моральдық ұстанымдарды және дүниетанымдық түсініктерді жеткізу қызметін қарастырады. Оның пікірінше, танымал фильмдер көрерменге дүниені белгілі бір құндылықтар жүйесі арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл тәсілді әл-Фараби туралы туындыларды зерттеуде қолдану экрандық шығарманың тарихи ақпаратты ғана емес, адам, қоғам және ізгілік туралы түсініктерді де қалай жеткізетінін анықтауға көмектеседі.
Осыған байланысты фильмдердің ықпалын бағалауда мынадай зерттеу өлшемдерін қолдануға болады:
көрерменнің әл-Фараби өмірі мен ғылыми мұрасы туралы ақпаратты меңгеруі;
«қайырымды қала», «бақыт», «ізгілік» және «білім» ұғымдарын түсіну деңгейі;
тарихи тұлғаның философиялық мұрасы мен өмірбаяндық мәліметтерін ажырата білуі;
фильмде ұсынылған құндылықтарды қабылдау ерекшеліктері;
туындының тарихи және мәдени қызығушылықты арттыруға ықпалы.
Бұл өлшемдерді сауалнама, фокус-топ, фильм мазмұнын талдау және көрермен пікірлерін салыстыру арқылы зерттеуге болады. Мысалы, фильмді көргенге дейінгі және кейінгі сауалнама нәтижелерін салыстыру арқылы көрерменнің әл-Фараби туралы біліміндегі өзгерісті анықтауға мүмкіндік бар. Дегенмен мұндай зерттеу жүргізілмейінше, фильмнің жастар дүниетанымына нақты оң немесе теріс ықпал етті деп кесімді қорытынды жасауға болмайды.
Осылайша, экрандық туындылардың тиімділігін бағалау тек олардың көркемдік сапасына емес, тарихи дәлдігіне, философиялық мазмұнына және аудиторияға нақты әсеріне сүйенуі қажет. Бұл әл-Фараби мұрасын танытуға арналған кино жобаларын ғылыми тұрғыдан негізделген мәдени бастамалар деңгейіне көтеруге мүмкіндік береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әл-Фараби мұрасын заманауи кино және анимация құралдары арқылы таныту мәселесін қарастыру оның философиялық идеяларының тарихи кезеңмен шектелмейтінін, керісінше, бүгінгі қоғамның рухани-мәдени сұраныстарымен сабақтас екенін көрсетті. Ойшылдың адам кемелдігі, білім, бақыт, ізгілік, қоғамдық үйлесім және қайырымды қоғам туралы тұжырымдары қазіргі кезеңде де өзектілігін сақтап отыр. Осы тұрғыдан алғанда, әл-Фараби мұрасын экрандық өнер арқылы қайта пайымдау тек тарихи тұлғаның өмір жолын насихаттау емес, оның философиялық көзқарастарын жаңа мәдени кеңістікте түсіндірудің маңызды тәсілі болып табылады.
Зерттеу барысында әл-Фарабидің әлемдік философия тарихындағы орны мен ғылыми мұрасының негізгі бағыттары қарастырылды. Оның «Екінші ұстаз» атануы антикалық философиялық дәстүр мен ортағасырлық ислам философиясы арасындағы интеллектуалдық сабақтастықты қалыптастырудағы рөлімен байланысты. Ойшылдың «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат», «Бақытқа жету туралы», «Ғылымдардың жіктелуі», «Музыканың ұлы кітабы» сияқты еңбектерінде қамтылған идеялар адам мен қоғамның өзара байланысын, білімнің адам өміріндегі орнын және рухани кемелденудің мәнін түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл еңбектердің мазмұны көркем фильмдер мен анимациялық туындылар үшін терең идеялық және философиялық негіз бола алады.
Қазақстандық және халықаралық экрандық тәжірибені талдау әл-Фараби тұлғасын танытуда деректі фильмдер мен анимациялық жобалардың белгілі бір қалыптасқан тәжірибесі бар екенін көрсетті. Аталған туындылар ойшылдың өмірі, ғылыми қызметі, тарихи ортасы мен өркениеттік маңызын кең аудиторияға жеткізуге бағытталған. Әсіресе деректі фильмдердегі ғылыми сұхбаттар, тарихи орындар мен мұрағаттық материалдар оның өмірі мен шығармашылығын таныстыруда маңызды рөл атқарады. Ал анимациялық туындылар күрделі тарихи және философиялық мазмұнды көрнекі бейнелер арқылы қабылдауға мүмкіндік береді. Дегенмен экрандық репрезентацияның болуы философиялық мұраның терең әрі жан-жақты ашылғанын өздігінен білдірмейді. Сондықтан мұндай жобаларды бағалауда тарихи дәлдікпен қатар, философиялық идеялардың мазмұндық тұрғыдан берілуіне де назар аудару қажет.
Зерттеудің маңызды нәтижелерінің бірі – әл-Фараби философиясын көркем фильм мен анимацияда визуализациялау үшін философиялық мәтінді тікелей экранға көшіру жеткіліксіз екендігі. Философиялық идеялар көркемдік тілге бейімделгенде сюжет, кейіпкер, диалог, кеңістік, дыбыс және символдық бейнелер арқылы жаңа мазмұнға ие болады. Мәселен, қайырымды қала идеясы тек тарихи қаланың көрінісімен шектелмей, әділеттілік, қоғамдық жауапкершілік, ортақ игілік және адамгершілік қатынастар арқылы ашылуы тиіс. Сол сияқты бақытқа жету мәселесі кейіпкердің білім іздеуі, рухани ізденісі және интеллектуалдық кемелденуі негізінде көркемдік тұрғыдан бейнелене алады. Бұл тәсіл философиялық мазмұнды көрерменге түсінікті етіп жеткізуге мүмкіндік береді, бірақ оны қарапайым сюжетке айналдырып, бастапқы мағынасын жоғалту қаупін де ескеру қажет.
Сонымен қатар зерттеу барысында кино мен анимацияның тек ақпарат жеткізетін құрал емес, дүниетанымдық және құндылықтық бағдарларды қалыптастыруға қатысатын мәдени кеңістік екені анықталды. Экрандық туындылар көрерменнің тарихи тұлға туралы түсінігіне, философиялық ұғымдарды қабылдауына және рухани құндылықтарды пайымдауына ықпал ете алады. Алайда бұл ықпалды алдын ала біржақты оң немесе теріс деп бағалау ғылыми тұрғыдан негізсіз. Оның сипаты туындының мазмұнына, көркемдік шешіміне, аудиторияның жас ерекшелігіне, қабылдау деңгейіне және әлеуметтік-мәдени ортасына байланысты. Сондықтан әл-Фараби мұрасына арналған фильмдер мен анимациялардың тиімділігін көрермендердің білім деңгейіндегі, түсініктеріндегі және құндылықтық қабылдауындағы өзгерістерді зерттеу арқылы бағалау маңызды.
Жалпы алғанда, әл-Фараби мұрасын экрандық өнер арқылы таныту үш өзара байланысты бағыттың бірлігін талап етеді: тарихи-ғылыми негіздің сақталуы, философиялық идеялардың мазмұндық тұрғыдан дұрыс интерпретациялануы және олардың кино мен анимацияның көркемдік тілі арқылы көрерменге жеткізілуі. Осы бағыттардың біреуі ескерусіз қалса, экрандық туынды не тарихи-өмірбаяндық ақпарат деңгейінде қалып қоюы, не философиялық мазмұннан алшақ көркем бейнеге айналуы мүмкін. Демек, ғылыми зерттеу мен шығармашылық өндіріс арасындағы байланыс бұл саладағы сапалы туындылардың қалыптасуы үшін маңызды шарт болып саналады.
Қорытындылай келе, әл-Фараби философиясын заманауи кино және анимация арқылы визуализациялау – тарихи мұраны сақтаумен ғана шектелмейтін, оны қазіргі мәдениет пен қоғамдық сана кеңістігінде қайта түсіндіруге мүмкіндік беретін өзекті бағыт. Ойшылдың адамгершілік, білім, бақыт және қайырымды қоғам туралы идеялары экрандық өнердің мазмұндық негізіне айнала отырып, ұлттық мәдени мұраны халықаралық аудиторияға танытуға да қызмет ете алады. Сондықтан әл-Фараби мұрасын кино және анимация арқылы репрезентациялау мәселесі философия, дінтану, мәдениеттану және киноөнер тоғысындағы пәнаралық зерттеулердің маңызды нысаны ретінде қарастырылуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Әл-Фараби бейнесі деректі фильм мен кино әлеміне қайта оралды // ҚазАқпарат. – 2020. – 11 желтоқсан. – [Электрондық ресурс]. – https://kaz.inform.kz/news/al-farabi-beynesi-derekti-fil-m-men-kino-alemine-kayta-oraldy_a3728925/.
2. Әл-Фараби туралы деректі фильм // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. – 2020. – 8 қазан. – [Электрондық ресурс]. – https://farabi.university/news/20609?lang=kz.
3. Бүгін Ұлттық арнада алғаш рет «Әл-Фараби – екінші ұстаз» деректі фильмі көрсетіледі // «Qazaqstan» ұлттық телеарнасы. – 2018. – 16 мамыр. – [Электрондық ресурс]. – https://qazaqstan.tv/news/114699.
4. «Әл-Фараби – екінші ұстаз» деректі фильмі (толық нұсқа) // «Qazaqstan» ұлттық телеарнасы. – 2018. – 16 мамыр. – [Электрондық ресурс]. – https://qazaqstan.tv/videos/9669.
5. «Әбу Насыр әл-Фараби» деректі фильмі // «Хабар» телеарнасы. – 2020. – 13 наурыз. – [Электрондық ресурс]. – https://khabar.kz/kk/telezhobalar/zhurnalystik-zertteu.
6. «Әл-Фараби әлемі» деректі фильмі // «Хабар» телеарнасы. – 2020. – 18 желтоқсан. – [Электрондық ресурс]. – https://khabar.kz/kk/telezhobalar/zhurnalystik-zertteu.
7. «Әл-Фараби» анимациялық телехикаясы жарыққа шықты // «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы. – 2021. – 29 наурыз. – [Электрондық ресурс]. – https://rtrk.kz/kz/press-releases/58/.
8. «Әл-Фараби» оқу-танымдық анимациясы // «Balapan» телеарнасы. – 2018. – 11 қыркүйек. – [Электрондық ресурс]. – https://balapan.tv/videos/7026.

- Азамат Төре
- Азамат Төре
- Али Акбар Деһхода
- Али Акбар Деһхода
Барлық авторлар
Ілмек бойынша іздеу
Мақал-мәтелдер
Қазақша есімдердің тізімі