Жастар арасындағы құқықтық мәдениет

Жастар арасындағы құқықтық мәдениет

Заңның қаталдығын емес, қадірін үстем еткен қоғам ғана әділетке жақындайды. Құқықтық мәдениет – қағазға түскен баптар жиынтығы емес, адамның ішкі дүниесіне орныққан тәртіп пен жауапкершілік. Бұл қасиет, ең алдымен, жастардың санасында қалыптасуға тиіс. Себебі, жас кезіңде алған тәрбие – тасқа қашалған таңба сияқты. Ежелгі ойшылдар «заң әділетсіз болса, оған бағыну – парыз емес» деген ойды алға шығарған. Бірақ мәселе заңда емес, оны қалай қабылдайтынымызда. Құқықтық мәдениет – сыртқы тәртіпке көну емес, ішкі ар-ожданның заңмен үйлесуі. Ал бұл үйлесім ең алдымен жастардың дүниетанымында қалыптасады.

Философиялық тұрғыдан қарасақ, заң – еркіндікті тұншықтыратын емес, оны реттейтін өлшем. Аристотель «адамды адам ететін нәрсе – ортақ игілікке қызмет ету» деген. Ал ортақ игілікке апарар жол тәртіп пен жауапкершіліктен басталады.

Жеке адамның ар-ұяты мен қоғамдағы құқықтық тәртіп бір-бірінен бөлек өмір сүре алмайды. Егер заң тек жазалау құралына айналса, ал мәдениет тек әдеп сөзбен шектелсе, қоғам іштен тұншығады. Мұны әлемдік тәжірибеден де байқауға болады. Мәселен, кейбір елдерде қоғамдық орындарда бейнебақылау, айыппұл, қатаң санкциялар өте көп. Бірақ соған қарамастан, ұсақ құқық бұзушылықтар азаймайды. Ал керісінше, кей қоғамдарда заң қатал болмағанымен, оны бұзу сирек кездеседі. Себебі ол елдерде заң талаптары мәдени нормаға айналған. Бұл – құқықтық мәдениеттің ең жоғары формасы.

Жаһандану дәуірінде жастар тек өз елінің емес, бүкіл әлемдік құқықтық кеңістіктің қатысушысына айналды. Әлеуметтік желідегі бір жазба, шетелге бағытталған бір әрекет немесе халықаралық жобадағы бір жауапсыздық — тұтас қоғам туралы түсінік қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда, құқықтық мәдениет – тек ұлттық емес, өркениеттік құндылық. 

Этикалық тұрғыдан кеңірек мысал келтірейік. Қоғамдық бюджеттен бөлінген қаржыға салынған мектеп немесе аурухана бар делік. Заң бойынша бұл – мемлекет меншігі. Ал мәдени тұрғыдан ол – баршаға ортақ аманат. Егер азамат оны бүлдірсе немесе ұрласа, ол тек заңды емес, қоғам алдындағы моральдық жауапкершілікті де бұзады. Мұндай жағдайда құқық бұзушылықтың түп-төркіні – заңды білмеу емес, қоғамдық құндылықтың әлсіздігі. Философиялық тұрғыдан бұл жерде бір маңызды сұрақ туады: адам заңды не үшін сақтайды? Жазадан қорыққандықтан ба, әлде әділетті дұрыс деп санағандықтан ба? Егер бірінші себеп үстем болса, онда құқықтық тәртіп сыртқы бақылауға тәуелді болады. Ал екінші себеп басым болса, қоғам өзін-өзі реттей алады. Бұл – мәдениет пен заңның түйіскен тұсы.

Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында да заң сырттан таңылған ереже болмаған. Би-шешендердің төрелігі қағазға емес, ар мен ақиқатқа сүйенді. «Тура биде туған жоқ» деген сөз – құқықтық мәдениеттің көне формуласы. Мұнда заңның қаталдығы емес, әділдігі бірінші орынға шығады. Демек, ұлттық санада құқықтық тәртіп бұрыннан-ақ моральдық өлшеммен сабақтасып келген. Қазіргі қоғамда осы сабақтастық әлсіреген тұстар бар. Заң бар, бірақ сенімді байқамаймыз. Норма бар, бірақ жауапкершілік жетіспейді. Бұл олқылықты толтыру үшін заңды күшейту аздық етеді, ең алдымен құндылықты күшейту қажет.

Қоғамның рухани келбеті заң баптарының көптігімен емес, сол заңдардың адам жадында қалай өмір сүретінімен айқындалады. Құқықтық мәдениет – қағаздағы ереже емес, сананың тереңінде орныққан тәртіп. Ол адамды жазадан жасқануға емес, әділетті ішкі өлшем ретінде қабылдауға жетелейді. Заң мен адамгершілік бір арнада тоғысқанда ғана тәртіп қоғамның табиғи болмысына сіңеді.

Дариға ШАЛМАН, ҚазҰУ-дың 3-курс студенті