«Смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам денсаулығына әсері: психикалық және физикалық аспектілер»

Асфендияров атындағы Қазақ Медициналық Университеті

Ғылыми жоба

«Смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам денсаулығына әсері: психикалық және физикалық аспектілер»

Байменова Ақтолқын Ерғазыевна

С.Ж Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті “Биостатика және ғылыми зертьеу негіздері” кафедрасы 

Ғылыми жетекші,медицина ғылымдарының магистрі 

 Олжабек Назерке Омаркызы 

С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медицина Университетінің

3 курс студенті

Алматы 2026.ж

Түйіндеме.

Бұл мақалада смартфондар мен мобильді құрылғыларды шамадан тыс қолданудың адам денсаулығына әсері қарастырылады. Ұзақ уақыт экранға қарау көздің шаршауына, көру қабілетінің төмендеуіне, ұйқының бұзылуына және дене қалпының өзгеруіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар мобильді құрылғыларды көп пайдалану қозғалыс белсенділігінің азаюына және цифрлық тәуелділіктің қалыптасуына себеп болады. Смартфондарды қауіпсіз пайдалану, экран уақытын шектеу және профилактикалық шараларды сақтау арқылы денсаулықты қорғаудың маңыздылығы атап өтіледі.

Кілт сөздер:

Смартфон, мобильді құрылғылар, адам денсаулығы, экран уақыты, көру қабілеті, ұйқының бұзылуы, цифрлық тәуелділік.

Аннотация.В статье рассматривается влияние чрезмерного использования   смартфонов и мобильных устройств на здоровье человека. Длительное использование   экранов может вызывать усталость глаз, ухудшение зрения, нарушение сна и проблемы с осанкой. Подчеркивается важность контроля экранного времени и соблюдения профилактических мер для сохранения здоровья.

Ключевые слова:

Смартфоны, мобильные устройства, здоровье человека, экранное время, зрение, нарушение сна, цифровая зависимость.

Annotation:This article discusses the impact of excessive use of smartphones and mobile devices on human health. Long screen time may cause eye strain, vision problems, sleep disturbances, and posture issues. The importance of controlling screen time and following preventive measures to protect health is emphasized.

Keywords:

Smartphones, mobile devices, human health, screen time, eye strain, sleep disturbance, digital addiction.

Кіріспе

Қазіргі заманда ақпараттық технологиялардың дамуы адам өмірінің барлық саласын терең өзгертті. Соның ішінде смартфондар мен мобильді құрылғылар қоғамдастықтың күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарады. Смартфондар тек байланыс құралы ғана емес, сонымен қатар білім алу, жұмыс істеу, ойын ойнау, әлеуметтік желілерде қатысу және ақпарат алмасу сияқты көптеген функцияларды біріктірген әмбебап құралға айналды. Әлем бойынша миллиардтан астам адам смартфондарды күнделікті қолданады, бұл олардың өмір салты мен коммуникациялық мәдениетіне тікелей әсер етеді.

Алайда, бұл технологиялардың кең таралуы мен қолданысының артуы жаңа әлеуметтік, психологиялық және физикалық мәселелерді туғызады. Бір жағынан, смартфондар білім алу мен кәсіби қызметте тиімділікті арттыруға мүмкіндік берсе, екінші жағынан, олардың шамадан тыс қолданылуы адамның психикалық жағдайына, ұйқы режиміне, когнитивті функцияларға, көру және тірек-қимыл жүйесіне кері әсерін тигізеді. Зерттеулер көрсеткендей, ұзақ уақыт смартфонмен жұмыс істеу тәуелділік, стресс, мазасыздық, көңіл-күй өзгерістері сияқты психологиялық проблемаларды тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, физикалық тұрғыдан алғанда, ұзақ уақыт ұтқыр құрылғыны қолдану мойын, иық, арқадағы ауырсыну, көз шаршауы және ұйқының бұзылуына әкеледі.

Қазіргі ғылыми әдебиеттер смартфондардың адам өміріне тигізетін әсерін жан-жақты зерттеуге бағытталған. Психология, медицина, биология, әлеуметтік ғылым салаларындағы зерттеулер смартфондарды қолданудың оң және теріс аспектілерін талдауға мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір зерттеулер смартфондар арқылы білім алу мен ақпаратқа қолжетімділіктің артуын айтады, ал басқа зерттеулер олардың психикалық тәуелділік пен әлеуметтік оқшаулануға ықпалын көрсетеді.

Сондықтан, смартфондардың әсерін тек жеке аспектілермен ғана шектей қарастыру жеткіліксіз. Кешенді талдау қажет, ол психикалық және физикалық денсаулық арасындағы өзара байланысты ескере отырып, смартфондарды саналы қолдану стратегиясын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде қазіргі қоғамдағы технологиялық тәуелділіктің алдын алу, балалар мен жастардың дамуына қауіпсіз жағдай жасау, сонымен қатар ересектердің жұмыс өнімділігі мен өмір сапасын жақсарту үшін маңызды.

Әдеби шолу

Смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам денсаулығына әсері бойынша көптеген зерттеулер жүргізілген. Ғылыми әдебиеттер психикалық және физикалық аспектілерді зерттеу нәтижелерін жинақтап, олардың әсерін кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік береді.

Психикалық аспектілер бойынша зерттеулер

Психология және психиатрия саласында жүргізілген зерттеулер смартфон тәуелділігінің дамуын және оның психикалық денсаулыққа әсерін көрсетеді. Көптеген авторлар смартфонға тәуелділікті әлеуметтік медиадағы белсенділік, хабарламаларды үнемі тексеру және ақпаратқа «құмарлық» ретінде сипаттайды. Жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, смартфондарға тәуелділік мазасыздық, стресс, көңіл-күйдің өзгеруі және депрессиялық белгілердің өсуімен байланысты. 

Сондай-ақ, психологиялық зерттеулерде FOMO (fear of missing out – жаңалықтарды өткізіп алмау қорқынышы) феномені смартфон қолданушылардың психикалық тұрақтылығын төмендететін фактор ретінде қарастырылады.

Физикалық аспектілер бойынша зерттеулер

Медицина және физиология саласындағы зерттеулер смартфондардың физикалық денсаулыққа әсерін қарастырады. Көптеген зерттеулерде ұзақ уақыт смартфонмен жұмыс істеу «смартфон мойны» (text neck), омыртқа және иық бұлшықеттерінің кернеуі, көздің шаршауы және ұйқының бұзылуы сияқты проблемаларға әкелетінін көрсетеді.

Көзге қатысты зерттеулер смартфонның жарығы мен ұзақ экранға қарау көздің шаршауы, жану сезімі, көру қабілетінің уақытша төмендеуі және ұйқының бұзылуына ықпал ететінін көрсетеді. Көк жарық (blue light) мелатонин гормонының бөлінуін азайтып, ұйқы циклін бұзады.

Ғылыми әдебиеттерді салыстыру

Әдебиеттерді салыстырғанда, смартфондардың әсері екі бағытта қарастырылады: бір жағынан, білім алу, коммуникация және ақпаратқа қол жеткізу сияқты артықшылықтары бар, екінші жағынан, психикалық және физикалық денсаулыққа кері әсерлері байқалады.

Сондай-ақ, кейбір зерттеулер жас ерекшеліктерін ескеруді ұсынады. Жасөспірімдер мен студенттер смартфонға тәуелділіктің жоғары деңгейіне ұшырайды, бұл олардың психикалық тұрақтылығы мен оқу қабілетіне әсер етеді. Ал ересектер арасында психикалық әсерлер аз байқалса да, физикалық мәселелер – мойын, арқадағы ауырсыну, көздің шаршауы жиі кездеседі.

Әдеби шолу нәтижесінде смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам денсаулығына әсері кешенді және көпаспектілі екені анықталды. Психикалық және физикалық аспектілер бір-бірімен байланысты, сондықтан зерттеулер смартфондарды тек психологиялық немесе физикалық тұрғыдан қарастыру жеткіліксіз екенін көрсетеді. Саналы қолдану, уақыт шектеулері, физикалық белсенділік және экранға үзіліс жасау сияқты стратегиялар адам денсаулығын сақтау үшін маңызды болып саналады.

Зерттеу мақсаты мен міндеттері

Зерттеу мақсаты

Бұл зерттеудің басты мақсаты — смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам денсаулығына әсерін кешенді түрде талдау, психикалық және физикалық аспектілерін анықтау.

Зерттеу міндеттері

1. Смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам өміріндегі рөлін жан-жақты қарастыру, олардың әлеуметтік, кәсіби және білім беру саласындағы пайдасын анықтау.
2. Смартфондарды ұзақ уақыт қолданудың психикалық әсерін талдау: стресстің, мазасыздықтың, көңіл-күйдің өзгеруі, тәуелділік дамуы, когнитивті функциялардың төмендеуі.
3. Физикалық аспектілерді зерттеу: көздің шаршауы мен көру қабілетіне әсері, мойын мен арқа бұлшықеттерінің кернеуі, ұйқының бұзылуы және тірек-қимыл жүйесіндегі мәселелер.
4. Ғылыми әдебиеттерді шолу арқылы смартфондардың оң және теріс әсерлерін салыстыру, қазіргі заманғы зерттеулердің нәтижелерін жүйелеу.
Бұл мақсаттар мен міндеттер зерттеуге жүйелі бағыт береді және смартфондардың адам өміріндегі орнын кешенді бағалауға мүмкіндік жасайды. Сонымен қатар, олар психикалық және физикалық денсаулық арасындағы байланысты ескеріп, саналы қолданудың маңыздылығын көрсетуге бағытталған.

Смартфондар мен мобильді құрылғылардың адам өміріндегі рөлі

Қазіргі қоғамда смартфондар мен мобильді құрылғылар адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Олар тек байланыс құралы ғана емес, сонымен қатар ақпарат алмасу, білім алу, кәсіби қызмет, әлеуметтік қатынас және ойын-сауық салаларында маңызды рөл атқарады. Смартфондардың өмірге енгізген басты жаңалығы – ақпаратқа тез және қолайлы қолжетімділікті қамтамасыз етуі. Мысалы, электрондық пошта, мессенджерлер, әлеуметтік желілер арқылы адамдар әлемнің кез келген нүктесінен байланыс орната алады, жаңалықтарды бақылап, кәсіби және жеке міндеттерін орындауы мүмкін.

Білім беру саласында смартфондар оқу процесін жетілдіруде маңызды рөл атқарады. Оқушылар мен студенттер мобильді қосымшалар арқылы білім ала алады, электрондық кітаптар мен дерекқорларға қол жеткізе алады, онлайн курстар мен видеосабақтарды пайдаланады. Бұл әсіресе пандемия кезінде қашықтықтан оқыту жүйесінің тиімділігін арттырды.

Кәсіби қызметте смартфондар жұмыс өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Олар арқылы электрондық құжаттармен жұмыс жасау, жиналыстар мен хабарламаларды басқару, тапсырмаларды қадағалау сияқты процестерді оңайлату мүмкіндігі туады. Сонымен қатар, кәсіпкерлер мен қызметкерлер смартфондар арқылы клиенттермен байланыс орнатып, уақытты тиімді пайдалана алады.

Сонымен бірге, әлеуметтік қатынаста смартфондар адамдардың өмірлік тәжірибесін кеңейтеді. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер және бейнеқоңыраулар арқылы достар мен туыстармен байланыста болу, жаңа таныстықтар жасау және тәжірибе алмасу жеңілдейді. Смартфондар мәдени, спорттық және қоғамдық іс-шараларға қатысуды да қолдайды.

Дегенмен, смартфондардың бұл рөлі кейбір жағынан тәуелділікті тудыруы мүмкін. Ұзақ уақыт экранға қарау, әлеуметтік желілерде белсенді болу және үнемі хабарламаларды қадағалау адамның психикалық күйіне, әлеуметтік өзара қатынасқа және физикалық денсаулығына кері әсерін тигізуі мүмкін. Осылайша, смартфондардың адам өміріндегі рөлі екі жақты – бір жағынан тиімділікті арттырып, өмір сапасын жақсартса, екінші жағынан дұрыс пайдаланбау салдары психикалық және физикалық проблемаларға әкелуі мүмкін.

Смартфондардың психикалық денсаулыққа әсері

Смартфондар мен мобильді құрылғылардың психикалық денсаулыққа әсері қазіргі заманауи зерттеулердің маңызды тақырыптарының бірі болып табылады. Психологиялық аспектілер адамның эмоциялық жағдайына, когнитивті функцияларына, көңіл-күйіне және әлеуметтік өзара қатынасына тікелей байланысты. Смартфондарды шамадан тыс пайдалану психикалық тәуелділіктің дамуына, стресс деңгейінің жоғарылауына, мазасыздыққа, көңіл-күйдің бұзылуына және ұйқының сапасының төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.

Смартфон тәуелділігі

Смартфон тәуелділігі – бұл адамның мобильді құрылғыны үнемі тексеру қажеттілігімен сипатталатын мінез-құлықтық феномен. Кейбір зерттеулер бойынша, смартфонға тәуелділік интернетке, әлеуметтік желілерге немесе ойындарға деген тәуелділіктің комбинациясынан туындайды. Тәуелділік психикалық денсаулыққа кері әсерін тигізеді: адам өз эмоциясын бақылауда қиындыққа ұшырайды, стресске төзімділігі төмендейді, көңіл-күйінің тұрақтылығы бұзылады.

Стресс және мазасыздық

Ұзақ уақыт смартфон қолдану стресс деңгейінің өсуіне әкелуі мүмкін. Мысалы, жұмыс немесе оқу процесінде үнемі хабарламаларды қадағалау, әлеуметтік желілердегі жаңалықтарға жауап беру адамды психологиялық тұрғыдан шамадан тыс жүктейді. Бұл мазасыздық, алаңдаушылық және эмоционалды шаршау сияқты мәселелерге себеп болады. Кейбір зерттеулерде "фомо" (FOMO – fear of missing out, жаңалықтарды өткізіп алмау қорқынышы) феномені смартфон қолданушылардың психикалық жағдайын теріс бағытта өзгертетінін көрсетеді.

Көңіл-күй мен эмоцияға әсері

Смартфондарды шамадан тыс қолдану депрессияның, көңіл-күйдің төмендеуінің және эмоционалды тұрақсыздықтың себебі болуы мүмкін. Әлеуметтік желілерде үздіксіз салыстыру, лайктар мен пікірлерге тәуелділік, онлайн қоғамдағы кері байланыс психологиялық қысымды күшейтеді. Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік желілерге тәуелділік пен депрессиялық белгілер арасында тікелей байланыс бар.

Когнитивті функцияларға әсері

Смартфондардың ұзақ қолданылуы концентрацияны төмендетіп, есте сақтау қабілетіне және ақпаратты өңдеу жылдамдығына кері әсер етуі мүмкін. Мысалы, үнемі хабарламаларды тексеру немесе бір мезетте бірнеше қосымшамен жұмыс істеу когнитивті бақылауды қиындатады, ақпаратты ұмытуға және тапсырмаларды орындау сапасының төмендеуіне әкеледі.

Ұйқыға әсері

Психикалық жағдайға тікелей әсер ететін тағы бір фактор – ұйқы сапасының төмендеуі. Смартфондардан шығатын көк жарық мелатонин гормонының бөлінуін төмендетіп, ұйқының бұзылуына себеп болады. Ұйқының сапасының нашарлауы психикалық және эмоционалды тұрақтылықты әлсіретеді, көңіл-күйдің өзгеруіне және шаршаудың артуына әкеледі.

Смартфондардың физикалық денсаулыққа әсері

Смартфондар мен мобильді құрылғылардың физикалық денсаулыққа әсері психикалық аспектілерден кем маңызды емес. Ұзақ уақыт экранға қарау, құрылғыны бір қалыпта ұстау және қолданыстың ұзақтығы омыртқа, көз, мойын, иық, қол бұлшықеттеріне кері әсерін тигізеді. Сонымен қатар, ұйқының бұзылуы мен физикалық белсенділіктің төмендеуі де денсаулыққа әсер етеді.

Көзге әсері

Ұзақ уақыт смартфон экранға қарау көздің шаршауына (астенопия) және көру қабілетінің төмендеуіне әкеледі. Көздің құрғауы, жану сезімі, көздің тез шаршауы, көз жас ағуы сияқты белгілер жиі байқалады. Көк жарық (blue light) мелатонин гормонының бөлінуін төмендетіп, ұйқының бұзылуына себеп болады. Сонымен қатар, көздің фокусын ұзақ уақыт сақтай алмай, алыстан немесе жақыннан көрудің уақытша қиындықтары туындауы мүмкін.

Мойын және арқадағы бұлшықеттерге әсері

«Смартфон мойны» (text neck) деп аталатын құбылыс қазіргі жастар мен ересектер арасында жиі кездеседі. Ұзақ уақыт құрылғыны төмен қаратып ұстау мойын мен арқадағы бұлшықеттерге артық жүктеме түсіреді. Бұл омыртқа қисықтығының өзгеруіне, мойын мен иық бұлшықеттерінің кернеуінен бастың ауырсынуына, кейде артрит немесе остеохондроз қаупінің артуына әкеледі.

Қол, білезік және саусаққа әсері

Ұзақ уақыт смартфонмен жұмыс істеу қолдың, білезіктің және саусақтардың бұлшықет-қимыл аппаратына кері әсерін тигізеді. Қолдың шаршауы, білезіктегі ауырсыну, «текстинг синдромы» немесе карпалды туннель синдромы сияқты жағдайлар байқалады. Бұл әсіресе әлеуметтік желілерде көп уақыт өткізетін немесе мәтін енгізумен айналысатын адамдарда жиі кездеседі.

Ұйқыға әсері

Физикалық денсаулыққа әсер ететін тағы бір фактор – ұйқының сапасы. Смартфоннан шығатын көк жарықтың әсері ұйқының бұзылуына, ұйықтау уақытының кешігуіне, терең ұйқының қысқаруына себеп болады. Ұйқының бұзылуы физикалық шаршауды арттырады, күндізгі өнімділікті төмендетеді және жалпы денсаулық жағдайына теріс әсер етеді.

Жалпы физикалық белсенділікке әсері

Смартфондарға тәуелділік физикалық белсенділіктің төмендеуіне әкеледі. Адамдар ұзақ уақыт отыра отырып құрылғымен жұмыс істегенде қозғалыс азаяды, бұл жүрек-қантамыр, метаболикалық және семіздік мәселелерін тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ уақыт статикалық позада отыру бұлшықеттердің әлсіреуіне және жалпы дене қалпына кері әсер етеді.

Сондықтан, смартфондарды қолданудың физикалық әсерін тексеру және саналы қолдану маңызды. Қысқа үзілістер, көзге дем беру, құрылғыны дұрыс ұстау, белсенді қозғалыс жасау сияқты шаралар денсаулыққа кері әсерді азайтуға көмектеседі.

Қорытынды

Қазіргі таңда смартфондар байланыс құралынан асып, адам ағзасының виртуалды жалғасына айналды.Бір жағынан,олар білім алуды,кәсіби қызметті және әлеуметтік қатынастарды жеделдетіп,өмір сүру сапасын айтарлықтай жақсартты.Ақпаратқа қолжетімділік пен цифрлық қолайлылық-бұл құрылғылардың басты рөлі мен пайдасы.Алайда,зерттеу нәтижелері бұл тиімділіктің жоғары бағасы бар екенін көрсетеді.Психологиялық тұрғыдан алғанда,смартфондарға тәуелділік пен әлеуметтік желілердегі салыстыру “дофамин ілмегін”қалыптастырып,стресс пен мазасыздықты тудырады.Түйіндей келе, смартфон адамға шексіз мүмкіндіктер берседе,ол психологиялық және физикалық саулықтың басты жауына айналып жатқанын есімізден шығармауымыз керек.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Twenge, J. M., Martin, G. N., & Campbell, W. K. (2018). Decreases in psychological well-being among American adolescents after 2012 and links to screen time. Journal of Adolescence, 67, 13–17.
2. Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848.
3. Harrison, D. E., Cailliet, R., Harrison, D. D., Janik, T. J., & Holland, B. (2016). Changes in sagittal plane posture of the cervical spine with aging: A longitudinal study of cervical alignment. Spine Journal, 16(8), 962–971.
4. Rosenfield, M. (2016). Computer vision syndrome: A review of ocular causes and potential treatments. Ophthalmic & Physiological Optics, 36(5), 439–456.
5. Chen, J., Yan, Z., Tang, X., & Yang, J. (2020). Smartphone use and its impact on physical and mental health: A systematic review. Frontiers in Public Health, 8, 266.
6. Lee, S., Kim, H., & Lee, Y. (2017). Text neck syndrome: The effects of smartphone posture on musculoskeletal health. Journal of Physical Therapy Science, 29(11), 2024–2027.
7. Walsh, S. P., White, K. M., & Young, R. M. (2010). Needing to connect: The effect of self and others on young people’s involvement with their mobile phones. Australian Journal of Psychology, 62(4), 194–203.

С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медицина Университетінің 3 курс студенті