Аштықтан емес, тоқтықтан өліп жатқан әлем: Жаһандық парадокс

Бүгінгі әлемде адамзат тарихында алғаш рет жаңа түрдегі ауру таралуда: аштықтан емес, артық тұтыну мен сапасыз тамақтан туған аурулардан.Бұл – тұтынушылық қоғамның, фастфуд мәдениетінің және тамақты кеңінен ысыраптаудың нәтижесінде пайда болған жаһандық парадокс.

Біз таңдаудың еркіндігі мен молдығының ғасырында өмір сүріп отырмыз, бірақ бұл еркіндік бізді денсаулық пен экологиялық теңгерім үшін өлімге жақындатты. "Өмір сүру үшін жеу" принципі "жеу үшін өмір сүруге" айналды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) 2022 жылғы мәліметтері бойынша, әлемде 2,5 миллиард ересек адам (жалпы ересектердің 43%) артық салмақты, оның ішінде 890 миллионы семіздікпен ауырады . Бұл шамамен әрбір сегізінші адам семіздікпен өмір сүреді деген сөз. Ал, балалар мен жасөспірімдер арасындағы жағдай одан да өзекті: 390 миллион бала мен жасөспірім артық салмақты, ал олардың 160 миллионы семіздік диагнозы бар. Соңғы 33 жылда ересектер арасындағы семіздік екі есе, ал жасөспірімдер арасында төрт есе өсті .
Неге? Бұл жағдай негізінен үш фактордың әсерінен пайда болды. Біріншіден, фастфуд мәдениеті – уақыт үнемдеу атауымен бізді тез, арзан, бірақ денсаулыққа зиянды тамаққа үйретті. Екіншіден, рекламаның күші бізге тамақ емес, эмоция, мәртебе және өмір стилін сатады, тұтынушыны нағыз қажеттіліктен алыстатады. Үшіншіден, тамақ тізбегіндегі ұсақталған ысырап – өндірушіден бастап тұтынушыға дейін өнімнің үштен бір бөлігі жойылып, бұл тек экономикалық емес, экологиялық апатқа да әкеп соғады. Мысалы, АҚШ-та жалпы тамақ қорының 30-40%-ы, немесе жылына шамамен 133 миллиард фунт тамақ ысырапқа ұшырайды. ДДСҰ-ның көрсеткеніндей, артық салмақ пен семіздік әлемде 3,7 миллион өлімге себеп болған өмір салты байланысты сырқаттардың (жүрек-қан тамырлары аурулары, қант диабеті, ісіктер) басты тетігі болып табылады.

Бұл мәселе тек дамыған елдермен шектелмейді. Ол жаһандану арқасында барлық құрлыққа, оның ішінде біздің өлкемізге де белсенді таралуда. Қалалық тұрғындардың денсаулығына әсері айқын, жасөспірімдер арасында артық салмақ, ересектер арасында қант диабеті, жүрек-қан тамырлары ауруларының статистикасы үнемі өсуде. Залалды ең алдымен қала тұрғындары, әсіресе жас ұрпақ көреді. Шығыс Жерорта теңізі аймағындағы және орташа әлеуметтік-демографиялық индексі бар (SDI) елдерде артық салмақ пен семіздіктен болатын мүгедектікпен байланысты өмір жылдарының (DALYs) саны ең жоғары деп саналады, және 2030 жылға қарай бұл көрсеткіштердің 40%-ға өсуі болжануда.Қарқынның басқа беті – азық-түлік қауіпсіздігінің жетіспеушілігі. ДДСҰ бағалауы бойынша, әлемдегі әрбір 10 адамның біреуі ластанған тамақтан сырқаттанады, жыл сайын 420 мың адам қайтыс болады.

Бұл құбылыстан шығудың жолы – тұтастай қоғамның санасын өзгертуден өтеді. Бізге саналы тұтыну философиясын қабылдау керек. Бұл тек диета емес, тағамға қатынастың мәдениеті. Қазақтың "Тамақтың түтіні түзу шықсын" деген нақылы біздің ата-бабаларымыздың тамақ пен оны дайындауға деген құрметін білдіреді. Дәстүрлі тағамдарымыздың денсаулыққа пайдалы, табиғи болуы – біз үшін үлкен мүмкіндік. ДДСҰ атап өткендей, "семіздік жеке емес, қоғамдық жауапкершілік, ал шешімдер денсаулықты тамақтану мен жүйелі дене тәрбиесін күнделікті өмірдің қолжетімді, қолайлы және қол жетімді әрекеттеріне айналдыратын қолдаушы орта мен қауымдастықтарды құру арқылы табылады". Мемлекеттік деңгейде тамақ сапасын бақылауды нығайту, денсаулықты тамақтандыру туралы халықты сауаттандыру жұмыстарын белсендіру осы бағыттағы маңызды қадамдар болып табылады.

Бұл мәселе тек денсаулық сақтау саласын ғана емес, экономика, экология және әлеуметтік әділеттілік мәселелерін қамтиды. Мысалы, дамыған елдерде ысырапталған тамақты қайта бөлу жүйелері (food banks) құрылса, дамушы елдерде әлі де сапалы өнімге қол жеткізу мәселесі шешімін таппаған. Ғылыми зерттеулер ысырапталған тамақтан бөлінетін газдардың (сутегі сульфиді, аммиак) тыныс алу, жүйке және ісік ауруларының даму қаупін арттыратынын растайды.

«Бәрiмiз бақытты өмір сүрсек деймiз. Ауру ма? Атай көрмеңіз! Бiздi айналып өтсiншi. Алайда өзімiз ағзамызға асқан жауапкершілікпен қарамасақ, бәрі бекер. Ол үшін тәртiп керек. Жалпы «порядок» тек шкафта ғана емес, бас пен асқазанда да болуы тиiс»– дейді денсаулықты тамақтандыру саласының маманы Аида Мұхтарқызы Сондай-ақ ДДСҰ мырза Тедрос Адханом Гебрейесус атап өткендей: "Семіздік – бұл жеке таңдау мәселесі емес. Бұл денсаулыққа әсер ететін күрделі және көп факторлардың нәтижесі, онда сауаттылықтың жоқтығы, қолжетімді нәтижелер мен денсаулықты тамақтың жетіспеушілігі, сондай-ақ денсаулықты өмір салтын қамтамасыз ететін ортаның болмауы бар".

Кейбір танымал диеталардың уақытша сәттілігі туралы айтудың қажеті жоқ, себебі олар мәселенің тамырына емес, сыртқы белгілеріне әсер етеді. Сондай-ақ, нарықтағы жаңа "сидрлі" немесе "детокстық" тағамдардың көпшілігі маркетингтік қозғалыс болып табылады.

Әлем тоқтықтан өліп жатыр, себебі біз тамақтың құнын ұмыттық. Global Nutrition Report есебінде көрсетілгендей, нашар тамақтану  енді әрбір бес ересек өлімнің біріне себеп болады. Бұл өлімді тоқтату тек әрбір адамның өз үстелінен басталатын саналы таңдауымен ғана мүмкін. Әрбір артық алынған өнім, әрбір ысырапталған қасық – бұл біздің болашағымыздан алынған қарыз.

· Жаһандық парадокс – бұл жаһандық деңгейдегі шамадан тыс тұтыну мен тамақ ысыраптау бір жағынан, ал екінші жағынан тамақ жетіспеушілігі мен аштықтың қатар өмір сүруі.
· Саналы тұтыну – бұл тамақты тек калория ретінде емес, оның құндылығын, шығу тегін және әсерін түсініп, жауапкершілікпен тұтыну.

Күні:13.02.2026