Әлеуметтік желі: Баланың тұлғасына ықпалы мен шектеудің тиімді жолдары.

Бүгінде әлеуметтік желінің әлегі әлемдік ауқымдағы мәселеге айналып келеді. Бір кірген адам оңайлықпен шыға алмайтын күнге жеттік. Бала кітапты парақтаудың орнына экранды сипап жібергенде, біз оны «бұзылды» деп ойлаймыз. Ал шын мәнінде, ол — басқа әлемнің баласы.

ЮНИСЕФ пен Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі бірлесіп жүргізген «Kazakhstan Kids Online» зерттеуі осы мәселенің ауқымын нақты көрсетеді . 2023 жылы өткізілген зерттеуге 9-17 жас аралығындағы 1201 бала, 1200 ата-ана және 300 мұғалім қатысқан . Нәтижесі бойынша, 9-10 жастағы балалардың 60 пайызы және 11-12 жастағы балалардың 66 пайызының әлеуметтік желілерде жеке аккаунттары бар, ал платформалардың жастық шектеуі 13 жас . Яғни, балалардың 5 пайызы интернетке 4 жасында кіреді, ал көпшілігі 5-8 жас аралығында желіге қосылады .

Бұл қандай салдарға әкеледі?

Зерттеу нәтижелері алаңдатарлық. Балалардың 15,3 пайызы күнделікті, апта сайын немесе айына кемінде бір рет интернетте жағымсыз контентке тап болады, бұл балалардың 11,7 пайызында ауыр күйзеліс тудырады . Балалардың 10 пайызы өздері офлайн кездеспеген адамдарды байланыс тізіміне қосқан, 11 пайызы жеке танымайтын адамдарға фотосуреттерін немесе бейнелерін жіберген .

Кибербуллинг те кең таралған: балалардың 34,5 пайызы өз аккаунттарында дөрекі немесе тіл тигізетін хабарламалар алған, ал кибербуллингке куә болғандардың 52,1 пайызы бұл туралы ешкімге айтпауды жөн көреді . Ата-аналардың тек 17,6 пайызы ғана тыйым салынған контентті бұғаттау және сүзгілеу құралдарын пайдаланады .

Қандай шаралар қолға алынып жатыр?

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желіге тіркелуіне заң арқылы тыйым салу бастамасын қолдады. Президент бұл бастаманы Құрылтайдың ашылуында да атап өтіп, «егер біз тиісті заң қабылдасақ, оның толық орындалуын да ойластыруымыз керек, өйткені ешкімге жұмыс істемейтін заң керек емес» деп нақты талап қойды.

Бұл — тек Қазақстандағы үрдіс емес. Аустралия, Индонезия, Бразилия, Малайзия, Түркия, Франция және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты елдерде де балалардың әлеуметтік желіге қолжетімділігін шектеу шаралары заңнамалық деңгейде енгізілген.

Заң жобасы аясында бірнеше маңызды шара қарастырылып отыр. Мәселен, балаларға арналған SIM-карталарды енгізу жоспарланып, ол арқылы интернет-трафикті шектеу, контентті сүзгілеу, уақыттық шектеулер қою мүмкіндіктері қарастырылған. Сондай-ақ мектептерде цифрлық гигиена, медиасауат және әлеуметтік желіні қауіпсіз пайдалану дағдыларын оқыту жүйесі енгізілмек.

Ата-аналарға не істеу керек?

Бір ғана заңмен мәселе шешілмейді. «Kazakhstan Kids Online» зерттеуі ата-аналардың балаларының онлайн өміріндегі рөлі туралы хабардарлығын арттыру қажеттігін, сондай-ақ мұғалімдер мен мектеп психологтарының әлеуетін нығайту керектігін атап көрсетеді .

Ата-аналар балаларының смартфонда қандай контент көретінін, қандай платформаларда отыратынын бақылауы қажет. Ата-ана бақылауы қосымшалары — осының бәрі қазір қолжетімді. Бірақ ең бастысы — баламен ашық сөйлесу, оның желіде көрген нәрселері туралы қорықпай айта алатындай сенім орнату. Біздің болашағымыз — осы балалардың қолында.
Автор: Аманова Қазына