Әлеуметтік желідегі әр ақпаратқа сенуге бола ма?

Әлеуметтік желідегі әр ақпаратқа сенуге бола ма? Қазіргі заманда әлеуметтік желі күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Таңертең көзімізді ашқаннан бастап, кешке дейін телефон арқылы түрлі ақпарат оқимыз, бейнежазбалар көреміз, жаңалықтармен танысамыз. Instagram, TikTok, YouTube сияқты платформалардан әлемде болып жатқан оқиғаларды бірнеше секунд ішінде білуге болады. Алайда ақпараттың жылдам таралуы оның әрдайым шындыққа сәйкес келетінін білдірмейді. Сондықтан бүгінгі қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі — әлеуметтік желідегі ақпаратқа сын көзбен қарау. Неліктен жалған ақпарат тез таралады? Әлеуметтік желіде адамдардың назарын аудару үшін түрлі тақырыптар қолданылады. Кейбір жарияланымдар оқырманды таңғалдыруға, қорқытуға немесе ашуландыруға бағытталады. Мысалы, «Шұғыл жаңалық!», «Мұны бәрі білуі керек!» немесе «Бұл ақпаратты ешкім айтпайды!» деген тақырыптар адамның қызығушылығын оятуы мүмкін. Бірақ мұндай сөздер ақпараттың рас екенін дәлелдемейді. Кейде адамдар жарияланымның мазмұнын толық оқымай, тек тақырыбына қарап қорытынды жасайды. Ал кейбіреулер ақпараттың шынайылығын тексерместен, оны достарына жіберіп немесе өз парақшасына жариялап жатады. Нәтижесінде жалған мәлімет қысқа уақыт ішінде көптеген адамға таралуы мүмкін. ЮНЕСКО-ның медиа және ақпараттық сауаттылыққа арналған материалдарында да ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау және оның шынайылығын тексеру маңызды дағдылардың бірі ретінде қарастырылады. Жалған ақпараттың адамға әсері қандай? Жалған ақпараттың зияны тек уақытты босқа жұмсаумен шектелмейді. Ол адамдардың көзқарасына, шешімдеріне және бір-бірімен қарым-қатынасына әсер етуі мүмкін. Мысалы, әлеуметтік желіде белгілі бір адам туралы тексерілмеген мәлімет тараса, жұрт оның шындығына көз жеткізбей тұрып, сол адамды кінәлауы мүмкін. Бұл оның беделіне нұқсан келтіріп, айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына кері әсер етуі ықтимал. Әсіресе денсаулық, қауіпсіздік және білім туралы ақпаратқа келгенде мұқият болу қажет. Мысалы, дәрі-дәрмек туралы белгісіз адамның кеңесіне сүйену немесе маңызды жаңалықты ресми дереккөзден тексермей қабылдау қате шешімге әкелуі мүмкін. Тағы бір мәселе — фото мен бейнежазбалардың контекстен ажыратылып таралуы. Кейде ескі оқиғаның видеосы жаңа оқиға ретінде ұсынылады немесе суретке жаңсақ түсініктеме беріледі. Сондықтан көрген нәрсеміздің бәрін шындық деп қабылдау дұрыс емес. Ақпараттың шынайылығын қалай тексеруге болады? Ең алдымен, ақпараттың қайдан алынғанына назар аудару керек. Оны жариялаған адамның немесе парақшаның сенімділігін бағалап, мәліметтің басқа сенімді ақпарат көздерінде бар-жоғын тексерген жөн. Егер бұл маңызды жаңалық болса, ресми хабарламалар мен бірнеше беделді ақпарат құралдарын салыстыруға болады. Сонымен қатар жарияланған күнін тексеру қажет. Бұрын болған оқиға туралы ақпарат қайта тарап, қазіргі жағдай ретінде көрсетілуі мүмкін. Ал сурет немесе бейнежазба күмән тудырса, оның түпнұсқасын және бастапқы жарияланған уақытын анықтауға тырысқан дұрыс. ЮНЕСКО журналистерге де цифрлық материалдардың бастапқы дереккөзін, уақытын және мазмұнының дұрыстығын тексеруге ерекше мән беруді ұсынады. Ең бастысы — ақпаратты тексермей бөліспеу. Кейде бір ғана жарияланымды таратпау арқылы жалған мәліметтің одан әрі таралуына жол бермеуге болады. Әр қолданушының жауапкершілігі Әлеуметтік желідегі ақпараттың сапасы тек журналистер мен ақпарат құралдарына байланысты емес. Оны оқитын, бағалайтын және тарататын әр адамның да жауапкершілігі бар. Біз жарияланымға пікір қалдырғанда, оны өзгелерге жібергенде немесе өз парақшамызға салғанда, сол ақпараттың таралуына үлес қосамыз. Сондықтан ақпараттық сауаттылық — қазіргі жастарға қажет маңызды қабілеттердің бірі. Ол тек жалған ақпаратты анықтауға емес, өз пікірімізді қалыптастыруға, өзгелердің көзқарасын түсінуге және саналы шешім қабылдауға көмектеседі. Қорытындылай келе, әлеуметтік желідегі әр ақпаратқа бірдей сене беруге болмайды. Ақпаратты қабылдамас бұрын оның дереккөзін анықтап, дәлелдерін тексеріп, басқа мәліметтермен салыстыру қажет. Өйткені шынайы ақпаратқа қол жеткізу ғана емес, оны жалған мәліметтен ажырата білу де маңызды. Ақпарат көп заманда ең дұрыс шешім — бәріне күмәнмен қарау емес, әр мәліметті ақылмен саралап, дәлелге сүйеніп қорытынды жасау. Мақалаға ұсынылатын сурет: телефон экранындағы әлеуметтік желі белгішелері және үлкейткіш әйнекпен ақпаратты тексеріп отырған адам бейнеленген сурет таңдасаң, тақырыпқа сай болады. Жариялауға арналған ескерту: мақаланы Bilim-all.kz сайтына жібермес бұрын өзіңе тән ойлармен толықтырып, мәтінді қайта оқып шық. Мақалада пайдаланылған дереккөздер туралы сұралса, ЮНЕСКО-ның медиа сауаттылық жөніндегі материалдарын көрсетуге болады.