Онлайн платформалардағы күшейтілген тәртіп

Қазіргі таңда цифрлық кеңістік тек ақпарат алмасу алаңы ғана емес, жаһандық геосаясаттың, экономиканың және ұлттық қауіпсіздіктің негізгі майданына айналды. Соңғы жылдары ірі IT-гиганттар мен мемлекеттік реттеушілер тарапынан енгізіліп жатқан күшейтілген тәртіп (trust & safety) шексіз сөз бостандығы мен абсолютті бақылау арасындағы жаңа теңгерімді іздеу үдерісі болып табылады. Бұл үдерістің ең басты қозғаушы күші ретінде мемлекеттердің әлеуметтік желілер мен цифрлық платформаларды бақылауды күшейтуге бағытталған жаһандық трендін айтуға болады. Мұндай suneverenizaciya мен заң үстемдігінің заңды мысалы ретінде Еуропалық Одақтың Цифрлық қызметтер туралы актісін (Digital Services Act - DSA) және Ұлыбританияның Онлайн қауіпсіздік туралы заңын (Online Safety Act) келтіруге болады, ал бұл трендтен Орталық Азия елдерінің ішінде алғашқы болып қабылданған «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» ҚР Заңы шеңберінде Қазақстан да тыс қалған жоқ. Осы заңнамалық түзетулерге сәйкес, ел аумағында жұмыс істейтін және 100 мыңнан астам пайдаланушысы бар кез келген халықаралық платформа (Instagram, TikTok, Facebook, Telegram және т.б.) Қазақстанда өзінің заңды өкілін тағайындауға әрі алгоритмдерге қазақ тілді контенттің ішіндегі заңсыз мазмұнды дәл анықтауға мүмкіндік беру үшін интерфейсі мен модерация жүйесіне қазақ тілін міндетті түрде енгізуге міндеттелді. Оның үстіне, мемлекеттік уәкілетті органдар тарапынан кибербуллинг, терроризмді насихаттау немесе есірткі саудасы сияқты заңсыз ақпарат анықталған жағдайда, платформалар бұл контентті шұғыл түрде өшіруге тиіс, тіпті 2026 жылы заңсыз пайдаланылған фотосуреттер мен қорлау деректері бойынша шағымдарды қарау мерзімдерін одан ары қысқарту мәселесі талқыланып жатыр. Балаларды кибербуллингтен қорғау мақсатында 16 жасқа толмаған жасөспірімдердің әлеуметтік желілерде дербес тіркелуіне биометриялық аутентификация немесе ата-ана келісімі арқылы шектеу қою заңнамалық бастама ретінде қарастырылуда.

Мұндай қатаң заңнамалық талаптар мен секунд сайын жүктелетін миллиондаған контент ағыны платформаларды модерацияның жаңа дәуіріне, яғни жасанды интеллект (ЖИ) пен адам факторының гибридті симбиозына көшуге мәжбүр етті. Бұл техникалық қауіпсіздік архитектурасында үлкен тілдік модельдер (LLM) мен компьютерлік көру (Computer Vision) алгоритмдері контентті желіге жарияланбас бұрын сүзгіден өткізіп, суреттердегі зорлық-зомбылықты, жалаңаштықты және мәтіндегі өшпенділік тілін (hate speech) секундтар ішінде автоматты түрде таниды. Алайда, ЖИ жүйелері контекстті, сатираны немесе жергілікті диалектілерді толық түсінбегендіктен жіберетін «жалған позитивті» (бейкүнә контентті бұғаттау) қателіктерін түзету үшін іске неғұрлым күрделі, саяси астары бар немесе мәдени ерекшеліктерді түсінетін Trust & Safety саласының адам-модераторлары кіріседі. Осылайша, платформалар қауіпсіздік сапасын 99.9%-ға жеткізуді көздей отырып, психологиялық тұрғыдан ауыр деструктивті материалдарды талдайтын бұл мамандардың менталды саулығын қорғау үшін арнайы бағдарламалар әзірлеуге де көшіп жатыр.

Бұл жетілдірілген гибридті модерация жүйесі фейк ақпарат, кибербуллинг және онлайн алаяқтық сияқты қауіптермен күресудің басты қаруына айналып, офлайн әлемдегі қылмыстық жауапкершілікті онлайн әлемге толықтай көшіруге мүмкіндік береді. Осы орайда, фейк ақпаратпен (misinformation) күресу үшін тәуелсіз фактчекерлермен серіктестік орнатылып, күмәнді жазбаларға арнайы белгі қойылады және олар жаңалықтар таспасында алгоритмдік түрде төмендетілсе, ҚР Әкімшілік кодексі бойынша жалған ақпарат таратқандарға тікелей айыппұлдар салынады. Сонымен қатар, кибербуллинг мәселесі жетілдірілген шағымдану (Report) құралдары, жаман сөздерді автоматты түрде жасыратын сүзгілер мен балалардың аккаунттарын проактивті қорғау арқылы шешілсе, онлайн алаяқтық пен қаржы пирамидаларының жолын кесу үшін жарнама берегушілер қатаң верификациядан өтіп, инфлюенсерлердің (блогерлердің) жарнаманы міндетті түрде таңбалауы (Labeling) талап етіліп, бұл көлеңкелі экономиканы азайтуға тікелей ықпал етеді.

Дегенмен, онлайн кеңістіктегі бұл күшейтілген тәртіп пен қауіпсіздік тек платформалар мен заңдардың жұмысына ғана емес, ол пайдаланушылардың дербес деректерін қорғауы мен жеке цифрлық гигиенасына да тікелей байланысты тізбек болып табылады. Осы себепті, заңнамалық деңгейде платформа иелері аккаунтты тіркеуді аяқтағанға дейін қолданушыны құпиялылық саясатымен толық таныстыруға міндеттелгенімен, әрбір азамат өзін қорғау үшін барлық маңызды аккаунттарында екі факторлы аутентификацияны (2FA) қосуы, сенімсіз сілтемелерге өтпей, SMS немесе push-хабарлама арқылы келген кодтарды ешкімге бермеуі, сондай-ақ әр түрлі сервистер үшін әртүрлі күрделі құпия сөздерді менеджерлер арқылы пайдалануы тиіс.

Қорыта айтқанда, онлайн платформалардағы күшейтілген тәртіп – бұл еркіндік пен қауіпсіздік дилеммасы аясындағы уақыт талабы болып табылады. Жаһандық сауалнамалар көрсеткендей, пайдаланушылардың басым бөлігі (шамамен 79%-ы) желідегі шексіз сөз бостандығынан гөрі, зорлық-зомбылық пен өшпенділіктен таза, қауіпсіз цифрлық ортаны артық көреді. Алайда, бұл үдерісте цензураның күшейіп кетпеуін бақылау және азаматтардың заңды құқықтарын шектемеу мемлекет пен IT-корпорациялар алдында тұрған ең үлкен сынақ болып қала береді, себебі офлайн әлемдегі тәртіптің онлайн кеңістікте орнығуы – цифрлық өркениеттің дамуының жаңа сатысы.