Қазақ даласының тұңғыш ағартушысы

Қазақ журналистикасының тарихын зерттеу барысында Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметімен қатар, оның публицистикалық мұрасына да назар аудару қажет. Ыбырай есімі көбіне мектеп ашу, оқулық жазу және балалар әдебиетін дамыту ісімен байланысты аталады. Алайда оның мерзімді баспасөзде жарияланған мақалалары да қазақ қоғамының әлеуметтік жағдайын түсінуге мүмкіндік береді. Бұл материалдардан ағартушының өз халқының тағдырына бейжай қарамағанын, қоғамдағы мәселелерді көтеріп, оларды шешудің жолдарын іздегенін байқауға болады.

2026 жылы Ыбырай Алтынсариннің туғанына 185 жыл толады. Осы мерейтой аясында оның публицистикалық мұрасын қарастыру — ағартушының қызметін жаңа қырынан тануға мүмкіндік беретін маңызды бағыт. Әсіресе, «Қазақ даласындағы жұт туралы» мақалалары мен корреспонденцияларына назар аудару қажет. Себебі бұл материалдарда табиғи апаттың салдары ғана емес, қазақ халқының жерге, шаруашылыққа және күнделікті тіршілікке қатысты мәселелері де көрініс тапқан.

Ыбырай Алтынсариннің публицистикалық материалдарының маңызды тақырыптарының бірі — 1879–1880 жылдардағы жұт және оның қазақ ауылдарына тигізген зардабы. Жұт көшпелі мал шаруашылығына тәуелді халық үшін аса ауыр сынақ болды. Қалың қар мен көктайғақ салдарынан малдың қырылуы ауылдардың күнкөрісіне тікелей әсер етіп, аштық пен жоқшылықты күшейтті. Ағартушының «Қазақ даласындағы жұт туралы» материалдарын қарастырғанда, оның оқиғаны жай ғана табиғи құбылыс ретінде сипаттаумен шектелмегенін аңғаруға болады. Ол халықтың басына түскен ауыртпалықтың әлеуметтік себептеріне де назар аударған. Бұл жерде Ыбырайдың мақсаты жұт туралы хабар тарату ғана емес, қиындықтың нақты ауқымын көрсету және елдің жағдайына қоғам назарын аудару болған деп пайымдауға болады.

 Мақалалардың мазмұнын талдау барысында екі мәселе айқындалады. Біріншісі — табиғи апаттың мал шаруашылығына келтірген зияны. Екіншісі — осындай қиындық кезінде халықтың тұрмысын жеңілдетуге кедергі келтірген әлеуметтік жағдайлар. Осы екі мәселенің қатар қарастырылуы ағартушының оқиғаларға кеңірек көзқараспен қарағанын көрсетеді.

Ыбырай Алтынсариннің баспасөздегі жазбаларында қазақ жерінің тарылуы мәселесі де маңызды орын алған. XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласына қоныс аударушылардың келуі және жер қатынастарының өзгеруі жергілікті халықтың шаруашылығына ықпал етті. Жайылымдық жерлердің қысқаруы мал бағуға негізделген дәстүрлі тіршілікке қиындық туғызды. Берілген тарихи материалда Алтынсариннің мақалалары орыс қоныстанушыларының қазақ жеріне келуімен және жайылымдардың азаюымен байланысты екені көрсетілген. Осы дерек оның публицистикасында халықтың әлеуметтік жағдайы мен жер мәселесі өзара байланыста қарастырылғанын аңғартады. Бұл мәселеге журналистік тұрғыдан қарағанда, ағартушының жазбаларынан сол кезеңдегі қоғамның қайшылықтарын байқауға болады. Жердің тарылуы тек аумақтық өзгеріс емес, халықтың күнкөрісіне, мал шаруашылығына және болашақтағы тұрмыс жағдайына әсер ететін құбылыс еді. Сондықтан жер мәселесін көтеру арқылы Ыбырай қазақ ауылдарының нақты қажеттіліктерін қоғамдық назарға шығаруға ұмтылды деп тұжырымдауға болады. Мұндай материалдардың тарихи маңызы да осында. Олар қазақ қоғамының әлеуметтік мәселелерін тек жалпы сипатта емес, белгілі бір кезеңдегі нақты жағдайлармен байланыстырып қарастыруға мүмкіндік береді.

Ыбырай Алтынсарин көтерген мәселелердің келесі бір бағыты — халықтың тұрмысын жақсарту жолдарын іздеу. Оның көзқарастарын сипаттайтын материалдарда көшпелі мал шаруашылығына ғана тәуелді болмау, егіншілікпен айналысу, шөп дайындау және кәсіп үйрену сияқты бағыттар аталады. Бұл ұсыныстарды сол кезеңдегі шаруашылық жағдайымен байланысты қарастырған жөн. Малдың жаппай қырылуы халықтың күнкөріс көзі бір ғана шаруашылық түріне тәуелді болғанда қандай қиындық туындайтынын көрсетті. Егіншілік пен кәсіпті дамыту, мал азығын алдын ала дайындау сияқты әрекеттер тұрмыстың тұрақтылығын арттыруға көмектесуі мүмкін еді.

Осы тұрғыдан алғанда, Алтынсариннің ойлары халыққа тек қиындықты баяндап берумен шектелмейді. Оның жазбаларында мәселені түсіну және одан шығудың мүмкін жолдарын қарастыру бағыты байқалады. Бұл — публицистикалық ойдың маңызды ерекшелігі.

Дегенмен, бұл ұсыныстарды бүгінгі түсініктермен бірдей қабылдамай, XIX ғасырдағы қазақ қоғамының экономикалық және әлеуметтік жағдайы аясында бағалау қажет. Сонда ғана ағартушының көзқарасын тарихи тұрғыдан дұрыс түсінуге болады.

Ыбырай Алтынсариннің публицистикалық мұрасын талдағанда оның азаматтық ұстанымына ерекше назар аудару қажет. Берілген материалда алғашқы екі жазбасына «И.А.» деген бүркеншік ат қойылғаны, ал кейінгі материалдардың біріне қол қойылмағаны айтылады. Сондай-ақ бұл жазбалардың мазмұны мен жазылу мәнері олардың бір-бірімен байланысты екенін аңғартатыны көрсетілген. Бүркеншік ат қолдану мәселесі сол кезеңдегі саяси жағдаймен байланысты қарастырылуы мүмкін. Қазақ жері мен халықтың ауыр тұрмысы туралы өткір пікірлер билік өкілдерінің көңілінен шықпауы ықтимал еді. Сондықтан автордың есімін ашық көрсетпеуі оның өз ойын баспасөз арқылы жеткізу жолындағы сақтығын білдіруі мүмкін. Алайда мұны нақты дәлелденген себеп ретінде емес, тарихи жағдайға сүйенген пайым ретінде қарастырған дұрыс.

Ағартушының жазбаларынан халыққа деген жанашырлық пен қоғамдық жауапкершілікті байқауға болады. Ол өз дәуіріндегі қиындықтарды сырттай бақылаушы ретінде емес, сол мәселелерге алаңдаған азамат ретінде сөз етеді. Журналистика тарихы үшін бұл ерекшелік маңызды. Өйткені публицистика қоғамдық шындықты жеткізу, әлеуметтік мәселелерді көтеру және оқырман назарын маңызды құбылыстарға аудару міндеттерін атқарады. Ыбырайдың жазбаларын осы тұрғыдан зерттеу оның ағартушы ретіндегі қызметі мен публицистикалық ұстанымының өзара байланысын түсінуге көмектеседі. Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі мен публицистикасын бір-бірінен бөлек қарастыру қиын. Ол білім беру арқылы халықтың дамуына жол ашуға тырысса, мақалалары арқылы қоғамның өзекті мәселелеріне назар аударды. Екі бағыттың да негізінде халықтың жағдайын жақсарту мақсаты жатқанын байқауға болады.

Ағартушының мектеп ашуы мен оқулық жазуы білімнің маңызын іс жүзінде көрсетсе, оның публицистикалық материалдары қоғамдық мәселелерді талқылаудың қажеттігін танытады. Жұт, жердің тарылуы және шаруашылық қиындықтары туралы жазбаларынан халықтың тұрмысын жақсарту мәселесіне деген қызығушылығы көрінеді. Осылайша, Ыбырай Алтынсариннің мұрасын тек педагогикалық еңбектерімен шектеуге болмайды. Оның публицистикасы да қазақ қоғамының тарихын зерттеуге қажетті деректердің бірі болып саналады. Бұл материалдар арқылы XIX ғасырдағы әлеуметтік жағдайды, жер қатынастарының өзгеруін және ағартушының азаматтық көзқарасын зерделеуге болады.

Қорыта айтқанда, Ыбырай Алтынсариннің публицистикалық мұрасы қазақ журналистикасының тарихында зерттеуге тұрарлық маңызды бағыт болып табылады. Оның «Қазақ даласындағы жұт туралы» мақалалары мен корреспонденциялары арқылы халықтың ауыр тұрмысы, жер мәселесі және шаруашылықты дамыту қажеттігі сияқты тақырыптарды қарастыруға болады. Бұл материалдарды талдау ағартушының қоғамдағы оқиғаларды тек баяндап қоймай, олардың себептері мен салдарына назар аударғанын көрсетеді. Жұттың зардабы туралы жазбаларында халықтың әлеуметтік жағдайы көрініс тапса, жер мәселесіне қатысты материалдарында дәстүрлі шаруашылыққа әсер еткен өзгерістер байқалады. Ал отырықшылық, егіншілік және кәсіп үйрену жөніндегі ойларынан қиындықтарды жеңудің мүмкін жолдарын іздеу бағыты аңғарылады.

Ыбырай Алтынсариннің публицистикалық қызметі оның ағартушылық мұраттарымен тығыз байланысты. Ол білім мен қоғамдық жауапкершілікті халықтың болашағы үшін маңызды деп түсінген тұлға ретінде танылады. Сондықтан оның 185 жылдығы аясында өмірбаянын ғана емес, мерзімді баспасөздегі мақалаларын да талдау қажет. Бұл ағартушының мұрасын тереңірек түсінуге және қазақ журналистикасының қалыптасу тарихын жан-жақты зерделеуге мүмкіндік береді.

Оразғали Каусар,ҚазҰУ-дың 1 курс студенті.

 Ғылыми жетекші:фил.ғ.к.,профессор Р.С.Жақсылықбаева