Қарашадағы естелік: отыз жеті жыл өткен соң

Қараша келді. Ағаш жапырағын түгел шашып, сыртқы сәнінен айырылып, ішкі салмағына көшкен шақ. Табиғат та кемел адамдай тыныштанып, ойға батады. Дәл осындай күздің қара суығында, тура отыз жеті жыл бұрын, 1989 жылдың бірінші қарашасында, қазақ тарихының үнсіз бір тауы көшті. Ол Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов еді.

Мен сол кісінің есімін иығына жаққан мектепте он бір жыл оқыдым. Шымкент қаласындағы Нұртас Оңдасынов атындағы №38 мектеп-гимназияның табалдырығын бірінші сыныпта, қолымдағы гүлім өзімнен үлкен болып тұрған күні аттадым. Сонда есіктің үстіндегі жазуға көз тастаған жоқпын. Бала көзге ол жай әріптер тізбегі болатын. Ал енді, соңғы қоңырауға санаулы ай қалғанда, сол әріптердің артынан адамның бейнесі көтерілді: биік, сабырлы, үнсіз, бірақ салмағы тауға тең бейне.

Шымкенттің жарқын көшелерінің бірінде тұрған бір ғимарат тұтас бір тарихтың есімін көтеріп тұрғанын, оның әр сыныбында, әр дәлізінде сол тұлғаның рухы тыныстап жатқанын он бір жыл бойы біле тұра, түсінбеппін. Мектеп дегеніміз тек сабақ өтетін төрт қабырға емес екен. Ол есімнің тірі ескерткіші, ұрпаққа тапсырылған үнсіз аманат екен.

Неге біз ұлы есімдерді жаттап аламыз да, сирек түсінеміз? Неге даңқтың шуы тұлғаның тереңінен күштірек естіледі? Бәйтеректің жапырағы желмен сыбдырласады, бұтағы көкке бой ұрады, ал оны жығылтпай ұстап тұрған тамыр жер астында үнсіз жатады. Нұртас Оңдасынов қазақ тарихының сондай тамыры еді. Оны көпшілік біле бермейді, өйткені ол жарқырауды емес, жарық тұрғызуды таңдады.

Соғыс жылдарын елестетіп көріңізші. Аспанды қара бұлт торлап, әр үйдің есігін қаралы хат қағып тұрған заман. Сол дауылдың ортасында ел басқару, алай-түлей толқында кеменің рулін ұстаумен бірдей еді. Бір қолмен майданға нан, екінші қолмен тылға тіршілік жеткізу керек болды. Үміт сөнбесін деп, ауыр жылдардың бозарған таңында шырақ ұстап тұрғандардың бірі осы кісі емес пе?

Ал Қаныш Сәтбаевқа берген қолдауын немен салыстырамыз? Ғалымның ойына кең аспан керек еді, сол аспанды ашқан адам құс қанаттанатын ауаны жаратқан адамдай. Ғылым академиясының бесігін тербеткен қолдың бірі осы кісінікі екенін ұмытпағанымыз абзал. Өйткені үлкен өзен бастауын мақтамағанымен, бастаусыз өзеннің өзі болмайды.

Тәрбие дегеніміз не? Ол көктемде егілетін, жемісі күзде ғана көрінетін егін. Дінмұхамед Қонаевты тәрбиелеген қолдың өнегесі уақыт өте келе тұтас бір дәуірдің тынысына айналды. Бір адамның көрінбейтін еңбегі кейде ұрпақтың бақытты тағдырымен өлшенеді.

Ең таңғаларлығы, мемлекеттің тізгінін ұстаған қолдың қалам ұстай алғаны. Мәскеуде отырып, ол араб-парсы сөздіктерін жазды. Алыс қалада, бөтен аспан астында, сағынышын сөзге жеткізіп, сөздің жібін ширатты. Қылыштың да, қаламның да қадірін білетін жан сирек болады. Ол сөзді де ел сияқты қастерледі, өйткені тілсіз ел де, елсіз тіл де мәңгілік болмайтынын түсінді.

Міне, осындай кісінің атындағы мектепте он бір жыл оқу менің бақытым, сонымен қатар менің сынағым. Қабырғадағы есім күн сайын маған үнсіз сұрақ қояды: «Сен осы атқа лайықсың ба?» Атқа ие болу оңай, атқа лайық болу қиын. Есім жауапкершілікті мойнына жүктемейінше, ол жай ғана жазу күйінде қала береді. Ал мен оны жүрегімнің төрінде сақтағым келеді.

Сондықтан бүгін, мектеп табалдырығынан соңғы рет шығуға жақындаған шақта, мен өзіме де, сол ұлы рухқа да ант етемін. Қайда жүрсем де, қай жолмен кетсем де, бұл есімді ұятқа қалдырмаймын. Адалдықты ту етемін, еңбекті серік етемін, халқымның тілі мен тарихын қанымдай қорғаймын. Нұртас Оңдасынов туралы көп адам білмесе, мен білемін. Білсем, айтамын. Айтсам, келесі ұрпақтың жүрегіне жеткіземін. Тарихты ұмытудан сақтайтын жалғыз жол осы.

Қазақ даласының аспанында талай жұлдыз сөнді. Бірақ алыстағы жұлдыздың сәулесі жылдар өткенде ғана жерге жететіні сияқты, сіздің жарығыңыз да бізге енді жетіп келеді. Ұлы жан, рухыңызға тағзым! Біз сіздің есіміңізбен өсіп, сіздің есіміңізбен ер жетеміз.