Бүгін, 2026 жылғы 14 қарашада қазақ телевизиясының тұңғыш дикторы, «Қазақ дикторларының анасы» атанған Зұлқия Мұқанқызы Жұматова 106 жасында өмірден өтті.
Кейбір дауыстар кеңістікке ғана тарайды, кейбірі уақытқа тарайды. Көгілдір экранның түкпірінен қазақ тілінде алғаш рет сөйлеген үн екіншісіне жатады. Ол үн алпыс жыл бойы біреудің шайының қасында, біреудің жұмыс үстеліндегі тыныштығында, біреудің балалық естелігінде тұра берді. Сондықтан бүгін оның үнсіз қалғанын бір адамның аяқталған ғұмыры деп түсіну жеткіліксіз. Ұлт жадының ең ескі қабатындағы бір сөре бос қалғандай күй кешіп отырмыз.
Ұлттың алғашқы дауысы көбіне даңғыл жолдан келмейді. Зұлқия Мұқанқызы 1920 жылы 20 ақпанда Баянауылда дүниеге келді. Қыраты мен көлі, құз-жартасы бар бұл өңір сөзге де, сазға да бай болатын. Бірақ балалық шағы жайлы болмады. Анадан ерте айрылған қыз ертерек ержетті. Інілері мен сіңлілерінің қамын ойлады, оларды өсіріп, оқытып, аяқтандыруды өзіне міндет етті. Ал өз балаларына жеткенше, басқаларға ана болып үлгерді. Кейін экраннан ел-жұртқа сабырмен, байыппен сөйлеген дауыстың түп-тамыры сол ерте ержеткен жүректе жатқандай көрінеді. Үлкендік жасқа емес, жауапқа қарай келеді екен.
Соғыс жылдары оның ұлы тағдырға жалғыз қалмады, өзі де жалпы халықтың ауыр жүгін көтерген буынның біріне айналды. Бұл жылдары оның еңбектен қол үзбегені айтылады. Жиырма бес жасында екі баласымен жесір қалғанын өзі де ауыр естелік ретінде айтқан. Сынаққа түскен адамның даусы кейін шыңдалады. Оның сөзіндегі салмақ дикторлық әдіс-тәсілден ғана емес, осындай өмірден жиналған болса керек.
Енді 1958 жылға келейік. Алматы телестудиясы ашылып, қазақ тілінде сөйлейтін дауыс іздеген кезде Зұлқия Мұқанқызы бала бағдарламасына редактор болып барған екен. Диктор болам деген ойы жоқ. Тағдыр көбіне осылай әрекет етеді: біз бір есікті қағамыз, ол екінші есікті ашады. Дикторлыққа жарияланған байқауға 750 үміткер қатысты. Ішінде өнерді, тілді, дауысты білетін талай адам болды. Сол жиында қарапайым қазақ қызының қабілетін көрнекті режиссер Шәкен Айманов байқады. Оның даусы мен мәнерін жоғары бағалады. Өлең оқуды жаны сүйетін адамның сөзге деген құрметі даусынан танылды. Сол кезде ол отыз жеті жаста еді. Көпшілік өмір орта шенге жеткенде тоқтайды деп ойлайтын жаста оның өмірі жаңа арнаға бұрылды.
1958 жылғы 8 наурыз қазақ телевизиясының туған күні саналады. Алматы студиясының алғашқы сынақ хабары сол күні эфирге шықты. Ол елге жаңалық болды. Енді ұлттың сөзі тек радио арқылы немесе газет бетінде ғана емес, экран арқылы да көрінетін болды. Бұл үшін диктор тек мәтін оқымайды, ол жаңа құралға сенім сыйлайды. Бейтаныс құрылғыға халықтың үйір болуы көбіне оның көрермен алдында отырған адамға қаншалық сенгеніне байланысты. Зұлқия Жұматова сол сенімді қалыптастырған алғашқы адамдардың бірі болды.
Ол жалғыз емес еді. Нелли Омарова екеуі студияның алғашқы диктор тобын құрады. Бастапқы ұжым он шақты адамнан тұрыпты. Таңертең ерте барып, кеш қайтатын бұл жұмыс кейінгі «дикторлық мектеп» деп аталатын дәстүрдің іргесін қалады. Олар не оқу, не қалай оқу, қай буынға қандай сөз айту керек екенін анықтады. Тіл мен интонация, үзіліс пен тыныс алу, сөздің салмағы жайлы алғашқы тәжірибені жинады. Кейінгі қазақ дикторларының айтатыны көбіне осы екі кісінің салған сызығымен жүрді. Сол себепті «Қазақ дикторларының анасы» деген атау сыпайы мақтау ғана емес, өте дәл ат болды.
Сол жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне де ол телехабар жүргізушісі ретінде қатысты. Одақтың белгілі дикторларымен қатар тұрып, қазақ дикторының тұрқын көрсетті. Үлкен сахнада кішіпейіл дауыс та үлкен болады. Оның жарты ғасырдан астам уақытқа жететін бейнесі осылай қалыптасты.
Зұлқия Жұматованы тек дикторлық бейнесімен шектеуге болмайды. Ол өлең жазған. Абайға арнаған жыры республикалық басылымдарда жарияланған. Мұхтар Әуезовтің көзін көріп, сұхбат алғаны да айтылады. Сөзді тек жеткізіп қана қоймай, оған өзі де түсіп отырған адамның қарапайым болмайтыны түсінікті. Диктордың міндеті — басқаның сөзін жеткізу. Ал ақынның міндеті — өз сөзін тауып айту. Ол екеуін қатар алып жүрді. Мүмкін, оның даусы қайталанбас болғаны да сондықтан шығар: ол мәтінді оқымай, түсініп оқыды.
Он екі жыл бойы ол көрерменге жаңалықтар мен бағдарламаларды жеткізді. Дәуір құбылып, телевизия біршама өзгеріске ұшырады: қара-ақ экран түрлі-түске айналды, студиялар кеңейді, жүргізушілер көбейді. Бірақ алғашқы дауыс ұмытылған жоқ. Қазақ тіліндегі эфирдің алғашқы толқыны сол кезде көтерілген болатын.
Биыл маусымда Мемлекет басшысы БАҚ қызметкерлерін марапаттау рәсімінде 106 жасқа келген ардагерді ерекше атап өтті. Президент оған «Құрмет» орденін табыстау туралы шешім қабылдағанын айтты. Бір ғасырдан астам ғұмыр кешкен адамның еңбегі тірі кезінде танылғаны — қуаныш. Тағы бір жағынан, бұл — соңғы құрмет. Көбіне біз бір дәуірдің ұлы адамдарын олар кеткенде ғана толық бағалаймыз. Зұлқия Мұқанқызы үшін құрмет көзі тірісінде жетті.
Мұндай адамдармен қоштасу оңай емес. Мұнда жеке қайғы мен ұлттық жады қабаттасады. Зұлқия Жұматова қазақ телевизиясының басында тұрған тұңғыш буынның соңғы өкілдерінің бірі еді. Ол кетіп, сол буынның тірі куәсі азайды. Енді оларды біз архивтер, жазбалар мен естеліктер арқылы ғана танимыз. Бірақ жазба мен тірі куәнің арасында үлкен айырма бар: жазба сөйлейді, ал куә еске салады.
Оның дауысы бүгін эфирден кетті. Бірақ дауыстың екі өмірі бар: бірі — ауада тарайтын дыбыс, екіншісі — адамның жадында қалатын із. Бірінші өмір үзілді. Екіншісі енді басталып жатыр. Қазақ телевизиясында қазақша сөйлейтін әрбір диктордың, әрбір жүргізушінің тынысында оның алғашқы ізі жатыр. Эфирдегі әрбір таза қазақ сөзінде оның тынысы бар.
Ол үнсіз қалған жоқ. Үн бізге тапсырылды.
Керемет👍🏻👍🏻👍🏻👍🏻
Қазақ телевизиясында қазақша сөйлейтін әрбір диктордың, әрбір жүргізушінің тынысында оның алғашқы ізі қалды.