Бозтороғай

(поэма)

Алғашқы көктем күркірі,
Оятып жерді сілкіді.
Маржанын төкті мөп-мөлдір,
Қара сұр бұлттың жыртығы.
Күн сүйген өркеш, маңдайын
Асқар шың шөккен нардайын.
Ен дала қағып таңдайын,
Күшіктеп жатты тал-қайың.
Жел-құзын айдап нұраның,
Даланы жапты жылы ағын.
Қырқада тұрды жауқазын,
Делдейтіп алып құлағын.
Талқандап бөгеу дегенді,
Сүзгілей өріп кемерді –
Жараған аттай өзендер,
Үдере шауып жөнелді.
Түсінген жанға құнықтап,
Табиғат сыры қызықты-ақ.
Жас төлдер ойнақ салады,
Өмірді дарқан қызықтап.
Сүбедей әппақ–қасатты,
Жыралар бір-ақ асапты.
Боз торғай ұя салмаққа,
Көк жусан түбін босатты.
Жарлардың түсіп иегі,
Мәжнүн тал басын иеді.
Тоғанның жалтыр ернеуін
Лай су шөп-шөп сүйеді.
Көктем-ай елді дулатқан,
Жүрегін жердің тулатқан.
Уқалап жатыр диқандар
Тақтасын қыстай іи жаққан.
Қыстайғы жатқан тұншығып,
Сөйледі бұлақ тіл шығып.
Абырда-сабыр, қарбалас
Әйтеуір барлық тіршілік.
Аз күнде-ақ өңір өзгерді,
Бәрін де, бәрін көз көрді.
Бір күні суық торғайға,
Боз торғай тосын кез келді.
Кез келді-дағы тоқтады,
(Алдымен өзін мақтады.)
Алтайдан бері көргенін,
Сөйледі ауыз жаппады.
– Сарғайып шөбі бөктердің,
Тұрғанда көшіп кеткенмін.
Оралдым қайта көңілді,
Басында мына көктемнің.
Суықта бір күн қалмады,
Өңірді талай шарладым.
Ертеде, кеште құбылта
Сайраудан дайым танбадым.
Өтсем де талай асқардан,
Жерім жоқ бір күн аш қалған.
Ырғында түнеп жырғадым
Сусындап тұнық бастаудан.
Қуана таңды атырдым,
Талықпай күнді батырдым.
Жылуын жердің қуалап,
Жылыстап келе жатырмын.
Көрмедім тартып сары уайым,
Уайымға әсте нанбадым.
Өйткені: көрген емеспін
Қырау мен қардың қандайын.
Мақұлық түгіл, кісі аттап
Жоласа алар құшақтап –
Қыс деген сүркей неменің
Дейді екен түр-түсі аппақ.
Ақылым толық, кемелді
Қорғаймын соған денемді.
Естимін, бірақ білмеймін,
Ақпан мен Аяз дегенді.
«Суыққа мүлдем төзбейсің!
Десең де мейлің кезбейсің!»
Мезгілдің әйтеуір көрмедім,
Көктем мен Жаздан өзгесін.
Жер-суы көркем әлемі,
Аралап қайттым әр елді.
Таулары асқақ жап-жасыл
Даласы қандай әдемі.
Жүр десем күзде жүрмедің
Тіліме көніп кірмедің.
Жақсылық істеп қоймақ ем,
Онымды бірақ білмедің.
Ал, бұны сабақ етерсің,
Қадіріме енді жетерсің.
Қуандым: көне көршім ең
Әйтеуір тірі екенсің.
Мініңді досым сезгейсің,
Қылықтан жаман безгейсің.
Шықпаған шыбын жаныңды,
Ғанибет олжа көргейсің.
Кетіпті түсің өртеліп,
Қайтейін бірақ желкелеп.
Дайындал ұзақ сапарға,
Есейіп ал да ертерек.
Тапқанды жұтып күл де, ойна!
Айланба ұя, үй-жайға.
Өйткені сендей байғұсқа
Жұмыртқа басар күй қайда?
Боз торғай – шешен танымал,
Түрі жоқ сөзден жаңылар.
Көпіріп бір сәт тоқтады
Деп тағы, тағы, тағылар...
Сүйінде ме әлде кектенді?
(Тиіспейтін елге беткелді).
Әйтеуір суық торғайдың,
Сұрланып өңі кеткен-ді.
– Шип, шип, шип
Шип, шип ... боз торғай
Шырылдап тұрсың мәз торғай.
Сағына күттік өзіңді,
Даладағы әнші ең жезтаңдай.
Жасырмай айтсам шындықты,
Білмеймін сұмдық-қулықты.
Айттырам дейсің құлдықты,
Асатпай жатып құйрықты.
Даң құрдас едік, жолдаста,
Алты айдан бері жөн басқа.
Сондықтан әуел амандық –
Сұрасып алсақ болмас па?!
Тып-тыныш мынау заманда
Қуаныш саған, маған да –
Әкелген, былтыр жаздағы
Балапандарың аман ба?
Қатарға бәрі ерді ме,
Жат жерді жайлап көрді ме?
Сағынып туған даласын,
Бәрі де қайтып келді ме?
Табарсың мекен сен құнар
Ақылдан бірақ кенде олар.
Сондықтан дағы олардың
Хал-жәйін ұғу жөн болар!...
Сындар ем, сынды сүймейсің,
Маусымды толық білмейсің.
Сондықтан өзің көрмеген
Күз бенен қысты тілдейсің.
Сөйлей ме десем мәз болып,
Ойымды менің азғырып –
Өзіңе еңбек «жаздырып»
Сөкпексің мені жазғырып.
Оныңа ашу шақырман,
Кенде емес те едің ақылдан.
Айналып кеткен ел-жұртың,
«Боз торғай деген» атыңнан.
Ләйім артқай мерейің,
Көзіңнен шаттық көрейін.
Ал, тыңда досым, өзімнің
Жайымды айтып берейін:
Белгілі шанақ – шамамыз,
Өмірден алар бағамыз.
Әйтеуір адамдарменен
Көрші екен ата-бабамыз.
Үйір боп бала-шағамыз,
Болсын деп қамсыз панамыз
Жан тартып адам баласын,
Маңынан ұя саламыз.
Маңында жасап жүреміз,
Ашықпай өмір сүреміз,
Маңына жыртқыш аң-құстың
Жолай алмасын білеміз.
Жасырам несін сенен мен,
Алаңсыз жүрміз дегенмен.
Қорқамыз дайым жымсыма
Мысық пен Жылан дегеннен.
Сол сұмдар талай сұқтанды,
Аңқаулар кейде мықталды.
Көбінде әйтеуір адамдар,
Ажалдан бізді құтқарды.
Сол үшін алыс ұшпаймыз,
Жаз жайлап, қысты қыстаймыз.
Сол үшін біз де адамша
Тұрақты мекен ұстаймыз.
Атқоралар мен тошала,
Дөдегелер мен босаға,
Қуысы, тамның бұрышы
Бәр, бәрі мекен-бос ара.
Ілесіп ұшып күзде сен
Жүрмедің дейсің, жүр десем.
Көшпеймін! орным орнықты
Табасың сонан іздесең.
Ілесіп ұшып күзде сен
Жүрмедің дейсің, жүр десем.
Ал, сонда кетсем, көктемнің
Қадірін мұнша білмес ем.
Биыл күз тағы жүр дейсің,
Бұл жерді күзде сүймейсің.
Сондықтан мұнда көктемнің
Қадірін мендей білмейсің.
Жүр дедің күзде, жүрмедім
Тіліңе сенің кірмедім.
Көзіммен көрдім сондықтан
Суықтың қалай кіргенін.
Алысқа ауып ұшпадым,
Қыспенен бірге қыстадым.
Балапандарды баулыдым
Ұйқы да қыста дұспаным.
Өзгерсе қыста реңім,
Тұрады жанып жүрегім.
Сондықтан ақ қар, көк мұзда
Рыздық теріп жүремін.
Суыққа қандай үйлесем,
Далада еркін күн кешем.
Аязда ұшып жүрмесем,
Қадырын жаздың білмес ем.
Қадырын жаздың білмес ем.
Ыстығына әсте күймес ем.
Қаңтардың айын көрмесем,
Шілденің күнін сүймес ем.
Жеріңді білем мақтаған,
Өмірі олай аттаман.
Тәттінің білмес қадырын,
Ащының дәмін татпаған.
Білмейсің әлі, қарағым,
Табиғат деген ананың –
Құшақтап жатқан байлығы,
Төрт маусым бойы тарарын.
Шырылдап ауыз жаппайсың,
Әркімді жездей қақтайсың.
Ол жаққа барсаң бұл жақтың,
Күзі мен қысын даттайсың.
Шырылдап ауыз жаппайсың,
Ауғанды ғана жақтайсың.
Күн-түні бейғам жатпайсың
Бір жерге қашан тоқтарсың?...
Шырылдап ауыз жаппайсың,
Тау-тасты кезіп қақсайсың.
Сүйегін ата-бабаңның
Қай жерден іздеп жоқтайсың?
Кетсе де әбден кетеуің,
Белгілі тағы кетерің.
Өз ұям–өлең төсегім
Жаннатым осы мекенім! –
Деді де суық торғайым,
Шип, шип, шип қылып таңдайын
Отыра берді орнында,
Сүйдіріп күнге маңдайын.
Атыздың ұшып шетімен,
Боз торғай кетті бетімен.
Сақ болғай жауын-шашыннан
Бораннан, желдің өтінен.
Көрініп көктің шетінен,
Боз торғай кетті бетімен.
Мекенсіз, күйсіз сорлыны
Түртті екен деші не түлен?
Қауырсын, қанат жетілген,
Боз торғай кетті бетімен,
Амандық ойла байғұсқа
О, тағдыр сенен өтінем.