АДАМДЫ АДАМ ЕТЕТІН НЕ?

Бүгінгі қоғамның ең үлкен дағдарысы білімде емес, бағытта жатыр. Ақпарат көп, диплом көп, сөйлеу шеберлері де жетерлік. Бірақ сол білім мен сөзді не үшін және кімге жұмсап жатырмыз – міне, түпкі мәселе осында. Қарап отырсаңыз, қазіргі адам өте «сауатты», ол заңды біледі, психологияны біледі, экономикадан хабардар, тіпті манипуляцияны да біледі. Бірақ осы білімнің бәрі бір сұраққа тіреліп қалады: “Мен мұны шындық үшін қолданам ба, әлде өз пайдама ма?” Ниет – адамның ішкі компасы. Ал сөз – сол ниеттің сыртқа шыққан формасы. Егер ниет бұзылса, сөз де бұзылады. Сөз бұзылса, қоғам да бұзылады. Бүгін біз бір қауіпті кезеңдеміз, адамдар өтірік айтуды емес, шындықты әдемілеп бұрмалауды үйреніп алды. Бұл – ең қауіптісі. Өйткені ашық өтірікпен күресуге болады, ал шындыққа ұқсас өтірік қоғамды іштен шірітеді. Қарапайым мысал. Біреу мінберде тұрып, “халық үшін”, “ел болашағы үшін”, “әділет үшін” дейді. Сөзі керемет. Тілі бай. Риторикасы мықты. Бірақ артында не тұр? Қызмет. Ақша. Билік. Өз әулетінің, өз тобының мүддесі. Міне, осы жерде білім зиянды құралға айналады. Себебі ол шындыққа емес, пайдаға қызмет ете бастайды. Ал ниеті таза адам ше? Ол мінсіз сөйлей алмауы мүмкін. Сөзі қарапайым. Тіпті кейде ыңғайсыз да болуы мүмкін. Бірақ ол айтқан сөздің артында ішкі екіжүзділік жоқ. Сөзі – жүрегінің көлеңкесі. Қазақ “Сөзіне қарап – өзін таны” деген. Бұрын адамды оның атағына емес, сөзіне қарап өлшеген. Қазір керісінше, адамды лауазымына, дипломына, танымалдығына қарап бағалаймыз. Сондықтан сөздің қасиеті арзандап кетті. Тағы бір қауіпті құбылыс бар, бүгін қоғамда ақылды зұлымдар көбейіп барады. Олар эмоциямен емес, есеппен әрекет етеді. Олар айқайламайды – олар сендіреді. Олар ұрмайды – олар бағыттайды. Олар өтірік айтпайды – олар жартылай шындық айтады. Мұндай адамдардан қарапайым надан емес, дәл осындай “білімі бар, ниеті бұзылған” тип қауіпті. Сондықтан адамды адам ететін нәрсе – ақылдан бұрын ар, білімнен бұрын бағыт, сөзден бұрын ниет. Егер ниет түзелмесе, ең озық білім де қоғамды құтқара алмайды. Ал егер ниет таза болса, қарапайым сөздің өзі жүрекке жетеді және сол жүректер арқылы қоғам өзгере бастайды. Бұл тақырыпты жалғастырсақ, келесі терең сұрақ шығады... Ниет қалай бұзылады, және оны қалай қайта тәрбиелеуге болады? Бұл сұрақ – бүгінгі заманның өзегін дөп басатын сұрақ. Өйткені біз қазір бір парадокстың ішінде өмір сүріп отырмыз: заң көбейді – әділет азайды, сөз көбейді – шындық азайды, білім артты – ар кеміді. Енді ретімен тарқатайық. Ниет қалай бұзылады? Ниет бір күнде бұзылмайды. Ол үш кезең арқылы іштей шіриді. Бірінші кезең — қорқыныш. Адам алғаш рет шындықты айтпай қалады. Өйткені орнынан айырыламын деп қорқады, шеттетілемін деп қорқады, “тым турашыл” атанып қаламын деп қорқады. Осы бір кішкентай үнсіздік – ниеттің алғашқы жарасы. Екінші кезең — үйрену. Адам сол үнсіздікке үйренеді. Кейін шындықты айтпай қою – қалыпты нәрсеге айналады. Ал өтірік енді “айла”, “саясат”, “тактика” деп атала бастайды. Үшінші кезең — ақтау. Ең қауіптісі осы. Адам өз өтірігін “балам үшін”, “отбасым үшін”, “елдің тыныштығы үшін”, “жағдай солай болды” деп ақтайды. Міне, осы сәттен бастап ниет өледі. Адам әлі тірі, бірақ оның ішкі ар компасы істемейді. Заң түзей ме, ар түзей ме? Заң — қорқытады, Ар — ұялтады. Қорқыныш уақытша. Ұят – терең. Заң адамды “жазаға ұшырамайын” деп тоқтатады. Ал ар адамды “адам болып қалайын” деп тоқтатады. Егер қоғамда тек заң ғана жұмыс істесе – ол қоғамда тәртіп бар, бірақ сенім жоқ. Ал егер ар тірі болса – заң әлсіз болса да, қоғам өзін-өзі ұстап тұрады. Скандинавия елдерін қараңыз. Оларда полиция аз. Бірақ ұрлық та аз. Неге? Өйткені ол жерде басты күзетші – ішкі ұят. Ал ұят жоғалған қоғамда ең қатаң заң да ұрлықты, сатқындықты, жемқорлықты тоқтата алмайды. Тек жасырын формаға көшіреді. Ашық пікір қоғамды түзей ала ма? Иә. Бірақ бір шартпен, егер ол шындыққа рұқсат беретін ашық пікір болса. Қазір көп жерде “сөз бостандығы” бар, бірақ “ақиқатты айту еркіндігі” жоқ. Адамдар сөйлей алады, бірақ ең маңыздыны айта алмайды. Ашық пікір деген – айқай емес. Ол – жазасыз шындық. Егер қоғамда әділетсіздікті айтуға болады, жемқорды ашық атауға болады, өтірікке қарсы сөйлеуге болады деген орта болса, онда ниет те біртіндеп тазарады. Өйткені адам жалғыз емес екенін сезеді. Ал егер шындық айтқандар жазаға ұшырап, өтірік айтқандар көтерілсе – онда бүкіл қоғам екіжүзді болуға мәжбүр болады. Тіпті жақсы адамдар да. Ниетті қалай қайта тәрбиелеуге болады? Ниет заңмен емес, орта арқылы түзіледі. Бала неге қарап өссе – соған айналады. Қызметкер неге қарап өмір сүрсе – соған бейімделеді. Егер адалдар шетте, алдаушылар биікте болса – ниет бұзылады. Ал егер шындық айтқандар құрметтелсе, арлы адамдар жоғарылатылса, өтірік әшкереленсе – ниет біртіндеп тазарады. Қоғам – айна. Ол адамға “сен осындай бол” деп тікелей айтпайды, “мынадай болсаң – тірі қаласың” деп үйретеді. Сондықтан түпкі сұрақ мынау: біз қандай адамды тірі қалдырып, қандай адамды жүйе арқылы жойып отырмыз? Осы сұраққа жауап – қоғамның шын келбеті. Бұл сұрақ – айнаға тура қарау сияқты. Жауабы да жайлы емес, бірақ шын. Бүгінгі көп қоғамдар (біз де соның ішіндеміз) тірі қалдырып отырған адам типі шамамен мынадай: икемді, үндемейтін, ағымға қарсы шықпайтын, жоғарыға жағынып, төменге қатаң, ережені емес, бастықтың көңілін білетін, шындықты емес, қауіпсіз сөзді айтатын адам. Мұндай адам жүйеге ыңғайлы. Ол сұрақ қоймайды – бұйрық күтеді. Ол шындық іздемейді – орын іздейді. Ол әділет сұрамайды – үлесін сұрайды. Жүйе осындай адамды көтереді, сыйлайды, қорғайды, өйткені ол қауіпті емес. Ол ештеңені өзгертпейді. Ал енді жүйе кімді “жайлап жояды”? Тік адамды. Артық сөйлемейтін, бірақ өтірікке көнбейтін адамды. Сұрақ қоятын адамды. “Бұл әділетсіз емес пе?” дейтін адамды. Құжатқа емес, арға сүйенетін адамды. Мұндай адамды бірден қамаудың да қажеті жоқ. Жүйе оны басқаша жояды: шеттейді, жалғыз қалдырады, “қиын адам” атандырады, “ыңғайсыз” етеді, карьерасын тоқтатады, дауысын естіртпейді Сөйтіп ол не шаршап үнсіз болады, не кетеді, не іштен сынады. Ең трагедиясы – жүйе жаман адамды емес, арлы адамды қауіпті санайды. Себебі арлы адам өтірікке үйренбейді, бұрмалауға көнбейді, ұяттан қорқады, Алланы да, адамды да ұмытпайды. Ал дәл осындай адам жүйенің ең үлкен жауы. Сондықтан біз бүгін бір қауіпті қоғамға айналып барамыз, онда тірі қалу үшін – арды жасыру керек, шындықты жұмсарту керек, ниетті бүгу керек. Сонда не қалады? Ақылды, бірақ ішкі өзегі жоқ, ыңғайлы, бірақ сатуға дайын адамдар. Ал ұлтты ұстап тұратындар – сол “ыңғайсыз”, “артық”, “қатаң”, “шамадан тыс принципшіл” деп аталатындар еді. Солар азайған сайын, қоғам сырттай тыныш, іштен шірік бола береді. Енді ең ауыр сұрақ шығады: осы жүйеде адал адам қалай тірі қалуы керек? Бұл сұрақтың жауабы романтикалық емес, бірақ шынайы. Адал адам бүгінгі жүйеде жеңіп емес, жоғалмай тірі қалады. Оның жеңісі – байлық емес, лауазым емес. Оның жеңісі – ішкі өзегін сақтап қалу. Енді нақтырақ айтайық. Адал адам жүйемен соғыспайды — ол өз шекарасын қорғайды. Жүйемен ашық соғысу – өзіңді құрбан ету. Ал үнсіз берілу – өзіңді жоғалту. Адал адам үшін үшінші жол бар: ішкі сызықтан өтпеу. Мысалы, өтірік құжатқа қол қоймау, біреуді жала жауып сатпау, параға араласпау, біреудің арын таптап пайда таппау. Мұндай адам жүйені жеңбейді, бірақ жүйе де оны толық жұта алмайды. Бұл – моральдық партизандық. Тыныш, бірақ берік қарсылық. Адал адам жалғыз қалмауға тырысуы керек. Жүйе адалды жеке-жеке сындырады. Біріккен арлы адамдарды емес. Сондықтан ең қауіпті нәрсе – адал адамның оқшаулануы. Сенімге болатын 2–3 адам, ортақ құндылық, бір-бірін сатпайтын шағын шеңбер – бұл тірі қалудың ең күшті формасы. Тарихта режимдер емес, жалғыз қалған адалдар жеңілген. Адал адам бәрін айтуға міндетті емес, бірақ өтірік айтуға болмайды. Шындықты айту мен өтірік айтпау – екі бөлек нәрсе. Бүгін кейде шындықты толық айту – өзін де, басқаны да құртуы мүмкін. Бірақ өтірік айту – ішкі өзекті өлтіреді. Сондықтан үнсіз қалуға болады, айналып өтуге болады, бірақ өтірікке қол қоюға болмайды. Адал адам материалдық тәуелді болмауға тырысуы керек. Кім сені асырайды – сол сені билейді. Қарыз, ипотека, бір ғана бастыққа тәуелділік – адалдықтың ең үлкен жауы. Тіпті шағын табыс, бірақ өзіңе тиесілі табыс – ішкі еркіндіктің іргетасы. Адал адам өз ішінде не үшін тірі жүргенін білуі керек. Егер адам “Мен не үшін өмір сүріп жүрмін?” деген сұраққа жауап таппаса – жүйе оған жауапты өзі береді: ақша, мәртебе, жайлылық. Ал кімде мағына бар – сол сатылмайды. Қорытындысы ауыр, бірақ таза... Бүгін адал адам жүйеде емес, өз ішінде тірі қалуы керек. Ал өз ішінен өлмеген адамды ешбір жүйе толық жеңе алмайды. ҮСЕН ЖАҚСЫЛЫҚҰЛЫ

---