«АРҚАСЫ БАР» ДЕГЕН ҰҒЫМ НЕГЕ КӨЛЕҢКЕДЕ ҚАЛДЫ?

Бұл – жеке сезім емес, тұтас қоғам бастан кешіп жатқан рухани өзгерістің белгісі. Бұрын «арқасы бар» деген ұғым жай ғана тылсым қабілетті білдірмейтін. Ол – жауапкершілікпен келген күш, өзінен жоғары бір аманатты сезіну, сөзге де, іске де абай болу дегенді аңғартатын. Ондай адам «мен білемін» деп емес, «маған жүктелгені бар» деп сөйлейтін. Сондықтан да халық ондай жаннан қорқудан бұрын, сескеніп емес – сыйлап жүретін. Ал қазір, біріншіден, сол мағына расымен кішірейіп кетті. Себебі рухани ұғымдар тауарға айналды. Көріпкелдік, тәуіпшілік, «энергия», «арқа» деген сөздер нарық тіліне көшті. Ақша жүрген жерде екі нәрсе әлсірейді: үнсіздік, ұят. Рухани дүниенің табиғаты жасырын, баяу, іштен пісетін. Ал нарық, керісінше, жылдамдықты, жарнаманы, айқайлауды талап етеді. Осы екі табиғат бір-біріне қарсы. Екіншіден, «арқа» – тәртіп болса, қазір ол «құралға» айналды Бұрын «арқасы бар» адам өзіне рұқсат етілмеген нәрседен қашатын. Қазір кейбіреулер үшін ол – бедел табу, адамдарды байлау, ықпал ету құралы. Мағына өзгерген соң, сөздің салмағы да кетті. Үшіншіден, ақша – құрал емес, мақсат болғанда руханият шегінеді. Қазір қоғам ақшаның басты қару етті. Ақша өзі жаман емес. Бірақ ол өлшемге айналса – қауіпті, құдайға айналса – қасірет. Мұндай ортада жүрекпен өлшенетін нәрселер (ар, ниет, қасиет) екінші қатарға ысырылып қалады. Себебі оларды есепке салу мүмкін емес. Төртіншіден, қасиет айқаймен емес, үнсіздікпен келеді. Нағыз қасиет өзін жарнамаламайды, дәлел сұрамайды, сахнаға ұмтылмайды. Сол себепті ол қазір «жоқ сияқты» көрінеді. Жоқ емес – көрінбейді. Бесіншіден, адамның ішкі таразысының жұмыс істеуі. Жүрек кейде ақылдан бұрын аңғарады. Ал жүрекке ауыр көрінген дүние көбіне шындыққа жақын болады. Қорыта айтқанда, рухани мағыналар жоғалып кеткен жоқ, оларға деген төзім азайды. Қасиет бұрынғыдай бар, тек бұрынғыдай айғайламайды. Ал оны сақтап тұрғандар – сұрақ қоя алатын, күмәндана алатын, бірақ түбінде ниетін жоғалтпаған жандар. ҮСЕН ЖАҚСЫЛЫҚҰЛЫ