АБАЙДЫҢ БЕС АСЫЛ ІСІ

АБАЙДЫҢ БЕС АСЫЛ ІСІ Абайдың бес асыл ісі мен бес дұшпаны бүгінгі қоғамды түсінудің де, түзетудің де ең дәл өлшемі болып тұр. Абай айтқан асыл мен арсыздың түпкі мәні Абайдың талап, еңбек, терең ой, қанағат, рахым (және сабыр) дегендері – жеке-жеке қасиет емес, бір-бірін ұстап тұрған тұтас жүйе. Ал оған қарсы тұрған өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, бекер мал шашпақ – адамды өзінен алыстататын, ішкі тірегін қиратып жіберетін мінездер. Қазір біз бір қызық құбылысты көріп отырмыз: адамдар жамандықты жаман деп білмейді, керісінше, оны нормаға айналдырды. Неге ересектер өзіне-өзі үңілмей қалды? Мәселе тек жастарда емес, ересектердің өзінде. Өзін-өзі тану неге азайды? Бұрын адамда: ұят болды, обал-сауап өлшемі болды, “ел не дейді?” деген ішкі тежегіш болды. Қазір: өз-өзіңе сұрақ қою – әлсіздік сияқты қабылданады, ішкі есеп беру жоқ, адам өзін емес, өзгелерді ғана сынайды. Өзіне-өзі үңілу үшін: тыныштық керек, уақыт керек, ар алдындағы батылдық керек. Ал қазіргі өмір: асығыс, даңғаза, салыстыруға толы. Тәкаппарлық пен мақтаншақтық неге күшейді? Абайдың мақтаншақтық дегені – бүгінгі қоғамда әлеуметтік валютаға айналды. Біреу: машина алды – көрсету керек, үй салды – жариялау керек, баласы жетістікке жетті – әсірелеу керек. Неге? Себебі адам өзін ішкі құндылықпен емес, сыртқы затпен өлшей бастады. Бұл жерде: машина – мақсат емес, мақтан – нәтиже емес, бірақ солай қабылданып кетті. Неге адамдар «қу дүниенің» соңынан ойланбай ілеседі? Бұл сұрақтың жауабы өте ауыр, бірақ шын. Себебі – рухани вакуум! Адамның ішінде: мақсат болмаса, мағына болмаса, ол міндетті түрде бір нәрсемен толтырылады. Қазір сол орынды: -ақша, -статус, -атақ, -салыстыру басып алды. Адам ойланбайды емес, ойлануға қорқады. Өйткені терең ой: өз кемшілігіңді көрсетеді, жауапкершілік жүктейді, өзгеруді талап етеді. Ал өзгеру – ең ауыр процесс. Енді жастарды қалай тәрбиелеу керек? Сөзбен емес, үлгімен. Абайды жастарға жаттатып қою жеткіліксіз. Егер ата-ана қанағатсыз болса, ұстаз мақтаншақ болса, үлкендер сабырсыз болса, онда талап ету – бос әңгіме. Жастар айтылғанды емес, көргенді қайталайды. Абайды өмірлік сұраққа айналдыру Мысалы, жастарға: «Талап деген не?» деп сұрамау керек, «Сен не үшін тырысып жүрсің?» деп сұрау керек. «Қанағат деген не?» емес, «Қазір қолыңда барға разысың ба?» деп ойландыру керек. Ұят пен жауапкершілікті қайта ояту. Ұят – қорлау емес, ұят – ішкі бақылаушы. Жастарға: “сен жамансың” демей, “сен бұдан да жақсы бола аласың” деген көзқарас керек. «Біз өзімізді түземей, қайда барамыз?» деген сұрақ. Бұл – ең ауыр, ең шынайы сұрақ. Жауабы: ешқайда бармаймыз, бір орында айналып тұрамыз. Абай да соны айтты: «Өзіңді өзің түзетпей, елді түземек жоқ». Қоғам: заңмен емес, ұранмен емес, айғаймен емес, жеке адамның ішкі өзгерісімен түзеледі. 6. Қорытынды ой Ойланатын адам бар жерде – қоғам өлмейді. Абайды түсіну – оны оқып қою емес, онымен күн сайын өзіңе сұрақ қою. ҮСЕН ЖАҚСЫЛЫҚҰЛЫ

---