Дәрі-дәрмекпен өзін-өзі емдеу: пайдасы бар ма, әлде қауіпі көп пе?

Бүгінгі қоғамда халық денсаулығын сақтау және сапалы білімді ілгерілету – Тұрақты даму мақсаттарының (ТДМ) негізгі бағыттарының бірі. Атап айтқанда, ТДМ 3 – «Салауатты өмір салты және әл-ауқат», ал ТДМ 4 – «Сапалы білім». Бұлар әр адамның денсаулығын қорғауға және дұрыс ақпаратқа сүйеніп шешім қабылдауына ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда дәрі-дәрмекпен өзін-өзі емдеу (self-medication) мәселесі өте өзекті.

Қазіргі таңда көптеген адамдар дәрігерге бармай-ақ, өз бетінше дәрі ішуді әдетке айналдырып келеді. Біреу басы ауырса – «үйдегі таблетканы» жұтады, біреуде жөтел басталса – «көршінің кеңесімен» сироп алады, ал кейбірі әлеуметтік желідегі «тәуіпші ем-домдарға» сеніп, антибиотикке дейін қол созады. Мұндай әрекет бір қарағанда уақытты үнемдейтін, оңай шешім сияқты көрінуі мүмкін. Алайда өзін-өзі емдеудің жасырын қауіптері өте көп, ал оның салдары кейде адам денсаулығына ауыр зиян тигізеді.

Өзін-өзі емдеудің негізгі тәуекелдерінің бірі – ауруды дұрыс анықтамау. Белгі бір болғанымен, оның себебі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, жай бас ауруы шаршаудан да, қан қысымының жоғарылауынан да немесе күрделі неврологиялық аурулардан да туындауы ықтимал. Ал адам ауырсынуды басатын дәріні қайта-қайта қабылдай берсе, негізгі ауру асқынып, уақытынан кеш анықталады. Бұған қоса, кей жағдайларда симптомды басу арқылы ағза «дабыл берген» белгіні жасырын қалдырып, қауіпті үдеріс ұзақ уақыт байқалмай жүруі мүмкін.

Келесі үлкен мәселе – дәрілердің жанама әсерлері және асқынулар. Көпшілік «дәріханада еркін сатылса, қауіпсіз» деп ойлайды. Шын мәнінде, кез келген препараттың қарсы көрсетілімі болады: бірі асқазанға әсер етеді, бірі жүрекке салмақ түсіреді, енді бірі бауырға немесе бүйрекке кері ықпал етуі мүмкін. Әсіресе аллергиясы бар адамдар үшін бұл өте маңызды. Бір рет дұрыс қолданбаған дәрі – терінің қызаруынан бастап, ауыр аллергиялық реакцияға дейін әкелуі ықтимал.

Өзін-өзі емдеудің тағы бір қауіпті тұсы – дәрілердің өзара үйлеспеуі. Кей адамдар бірнеше дәріні қатар ішіп, олардың бір-біріне әсерін ескермейді. Мысалы, суық тигенде бірден бірнеше симптомға қарсы дәрі сатып алып, кейін оған витаминдер, ауырсынуды басатындар, тыныштандырғыштар қосылады. Бірақ кейбір препараттар бір-бірінің әсерін күшейтіп жіберуі мүмкін, ал кейбірі керісінше – емдік әсерді төмендетеді. Мұндай жағдайда «дәрі көмектеспеді» деген ой туындайды да, адам мөлшерін көбейтіп жіберуі мүмкін. Бұл өз кезегінде улану қаупін арттырады.

Ең көп талқыланатын және аса маңызды қауіп – антибиотикті орынсыз қолдану. Антибиотик – вирустарға қарсы емес, бактерияларға қарсы әсер ететін дәрі. Бірақ халық арасында тұмау, ЖРВИ сияқты вирустық ауруларда да антибиотик іше салу кең таралған. Бұл мүлде дұрыс емес. Антибиотикті жөнсіз қолдану бактериялардың төзімділігін күшейтіп, келесі жолы адамға расымен антибиотик қажет болғанда, ол әсер етпеуі мүмкін. Мұндай жағдай медицинада өте күрделі мәселе – антибиотикке төзімді инфекциялар қаупін күшейтеді.

Сонымен қатар, өзін-өзі емдеу кезінде жиі кездесетін қателіктердің бірі – дәріні дұрыс мөлшерлемеу және емді аяқтамау. Кейбір адамдар дәріні «өзіме жеңіл болсын» деп аз ішеді, ал біреулер керісінше «тез жазылайын» деп көп қабылдайды. Тағы бір бөлігі жақсарған соң, емді жарты жолда тоқтата салады. Мұндай тәсіл аурудың қайталануына, созылмалы түрге айналуына немесе ағзаның әлсіреуіне әкелуі ықтимал.

Осы мәселелердің түпкі себебі көбіне дәрілік сауаттылықтың төмендігімен байланысты. Дәрілік сауаттылық дегеніміз – адамның дәріні дұрыс таңдай білуі, қолдану ережесін түсінуі, ақпаратты тексеруі және қауіпсіз шешім қабылдауы. Бұл тек медициналық білім ғана емес, күнделікті өмірдегі өте қажет мәдениет. Дәрілік сауатты адам дәрінің атауына ғана емес, оның құрамына, дозасына, қабылдау уақытына, қарсы көрсетілімдеріне және жанама әсерлеріне назар аударады. Ең бастысы – ол дәрігер кеңесін бірінші орынға қояды.

Дәрілік сауаттылықты көтеру үшін ең алдымен әр адам өзіне жауапкершілікпен қарауы керек. Егер ауру белгілері бірнеше күн ішінде басылмаса немесе жағдай күрт нашарласа, міндетті түрде дәрігерге жүгіну қажет. Дәріханада берілетін кеңес пайдалы болуы мүмкін, бірақ ол толық диагноздың орнын алмастырмайды. Сондай-ақ интернеттегі «емдік рецепттерге» соқыр сенім артпай, ақпараттың сенімділігіне мән берген дұрыс. Әсіресе балаларға, жүкті әйелдерге, қарт адамдарға және созылмалы ауруы бар науқастарға өзін-өзі емдеу өте қауіпті болуы мүмкін.

Қорыта айтқанда, дәрі-дәрмекпен өзін-өзі емдеу кейбір жеңіл жағдайларда уақытша көмек беруі мүмкін болғанымен, оның тәуекелі тым жоғары. Дұрыс диагнозсыз дәрі қабылдау – ауруды асқындырып, ауыр асқынуларға әкелуі ықтимал. Сондықтан денсаулыққа қатысты шешімді «тәжірибе» арқылы емес, маман кеңесі арқылы қабылдаған жөн. Өзін қорғаудың ең сенімді жолы – дәрілік сауаттылықты арттыру, ақпаратты дұрыс пайдалану және дәрігерге уақтылы қаралу.